Ρεύματα και ιδέες

Το τελευταίο βιβλίο του Μπαρτ Ερμαν λέγεται «Αγάπα τον ξένο σου». Ο αμερικανός καθηγητής παρουσιάζει εδώ τον Ιησού ως έναν ηθικό επαναστάτη, ο οποίος εισήγαγε στον κόσμο όχι την ιδέα της αγάπης ή του αλτρουισμού, αλλά την πεποίθηση πως όταν συμβαίνει μια καταστροφή, ένας τυφώνας ή ένας σεισμός, έχουμε χρέος να βοηθήσουμε τα θύματα, έστω […]

H σκηνή αποτελεί ένα είδος ετήσιου προσκυνήματος. Και φέτος εκτυλίχθηκε στις 5 Μαρτίου στον Λευκό Οίκο. Είκοσι ηγέτες της Ευαγγελικής Εκκλησίας συγκεντρώθηκαν γύρω από τον αμερικανό πρόεδρο, με όσους ήταν πιο κοντά να του αγγίζουν τους ώμους, και προσευχήθηκαν μαζί του για την προσωπική του υγεία και την ακεραιότητα των αμερικανών στρατιωτών που πολεμούν στο […]

Από τα ανατολικά, μας απειλεί ο Πούτιν. Από τα δυτικά, μας εκβιάζει, μας προσβάλλει, μας σαμποτάρει ο Τραμπ. Κι εμείς αισθανόμαστε μόνοι, όλο και πιο μόνοι, «μια μικρή χερσόνησος της ασιατικής ηπείρου», όπως έγραφε πριν από έναν αιώνα ο Πολ Βαλερί. Κι αν αυτή η μοναξιά είναι το μεγάλο μας ατού; Με άλλα λόγια, μήπως η μοναξιά της Ευρώπης δεν είναι καταδίκη, αλλά απελευθέρωση;

Ισως η πιο αισιόδοξη είδηση της εβδομάδας να είναι η κωλοτούμπα της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Η πρόεδρος της Κομισιόν είχε δηλώσει τη Δευτέρα ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να υπερασπίζεται πια την παλιά παγκόσμια τάξη που βασίζεται σε κανόνες, γιατί αυτός ο κόσμος έχει παρέλθει για τα καλά και μια τέτοια εμμονή δεν την προστατεύει ούτε υπηρετεί τα συμφέροντά της. Μπροστά στις αντιδράσεις που προκλήθηκαν, και έφτασαν ακόμη και σε απειλές για πρόταση μομφής, αναγκάστηκε δύο μέρες μετά να υπαναχωρήσει.

Tεχεράνη: ο παρουσιαστής της ιρανικής τηλεόρασης δεν κλαίει απλώς γοερά την ώρα που ανακοινώνει τον θάνατο του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Ασφυκτιά, δεν μπορεί να αναπνεύσει, χάνει τον κόσμο. Νέα Υόρκη: η ιρανή ακτιβίστρια που είχε καταδικαστεί σε θάνατο από την ισλαμική δημοκρατία δεν ξεσπάει απλώς σε λυγμούς όταν μαθαίνει τη χαρμόσυνη είδηση. Ουρλιάζει, χτυπιέται, πέφτει στον δρόμο, ένας περαστικός σταματάει και την αγκαλιάζει. Γιατί τόσο οι οπαδοί όσο και οι αντίπαλοι των τυράννων κλαίνε όταν πληροφορούνται τον θάνατό τους;

Ακούστε τώρα τι όνειρο είδε τις προάλλες αυτός ο τύπος. Θα παντρευόταν, λέει, την Αριάνα Χάφινγκτον, τη γνωστή ελληνοαμερικανίδα αρθρογράφο και συγγραφέα. Πώς το ’φερε όμωςο διάβολος – τον οποίο παρεμπιπτόντως έχει συναντήσει – και την ίδια μέρα ο Τζέι Ντι Βανς θα παντρευόταν τη γυναίκα με την οποία ήταν εκείνος τσιμπημένος στο λύκειο και δεν είχε καταφέρει να κατακτήσει. Οργάνωσε λοιπόν μια συνωμοσία για να αλλάξουν θέση οι νύφες. Αλλά τον αποκάλυψαν κι έγινε ρεζίλι.

Tον τελευταίο καιρό, για την ακρίβεια τα τελευταία αρκετά χρόνια, όλοι και όλα μοιάζει να δουλεύουν για τους εχθρούς της δημοκρατίας. Το αποδώσαμε εν μέρει στο ότι η δημοκρατία είναι εξ ορισμού ευάλωτη: προϋποθέτει, ας πούμε, διαφάνεια και λογοδοσία, αντίθετα με τα αυταρχικά καθεστώτα που στηρίζονται στη βία και τα fake news. Αλλά αυτή η εξήγηση δεν είναι αρκετή. Οι ελίτ που διοικούν τις δημοκρατίες δεν είναι αθώες. Και μια από τις πιο τρανταχτές αποδείξεις είναι το σκάνδαλο Επστιν.

O πρώτος που μίλησε για το τέλος της Ιστορίας και τον θρίαμβο της φιλελεύθερης δυτικής δημοκρατίας ήταν, ως γνωστόν, ο Φράνσις Φουκουγιάμα, το καλοκαίρι του 1989. Εναν χρόνο αργότερα, ο γεννημένος στο Τρινιντάντ και Τομπάγκο βρετανός συγγραφέας Β.Σ. Νάιπολ υπήρξε πιο συγκεκριμένος. Μιλώντας στο Ινστιτούτο Μανχάταν της Νέας Υόρκης, διακήρυξε ότι η αμερικανική ιδέα περί της αναζήτησης της ευτυχίας είχε δώσει τέλος στην ιδεολογική συζήτηση για το ποια ζωή και ποια κοινωνία είναι καλύτερες και οδηγούσε πλέον στη δημιουργία ενός οικουμενικού πολιτισμού.

Κάποτε ξέραμε τι ήταν το rave: μια αυτοδιαχειριζόμενη γιορτή, όπου αυτοί που λάμβαναν μέρος έπιναν, έπαιρναν καμιά ντρόγκα, φλέρταραν, έκαναν κανένα σεξάκι, κυρίως όμως χόρευαν, χόρευαν όλη νύχτα, techno, jungle, gabber και άλλα είδη από τη μουσική του μέλλοντος. Ηταν κάτι συνδεδεμένο με την ουτοπία και την ελπίδα. Σήμερα, που οι ουτοπίες πνίγηκαν στο αίμα, η ελπίδα θεωρείται μια εκκεντρικότητα και στο μέλλον δεν πιστεύει πια κανείς, τι ακριβώς είναι το rave; Ποιον ενδιαφέρει; Και πώς εξηγείται ότι χτυπάει Οσκαρ;

Τον Αλέν Φίνκιελκροτ τον ξέρουμε από τα παλιά, από τα χρόνια της εθνοκάθαρσης του Μιλόσεβιτς. Mαζί με τον Αντρέ Γκλικσμάν, τον πατέρα του σημερινού αστέρα της γαλλικής Αριστεράς, και τον Μπερνάρ-Ανρί Λεβί, αποτελούσαν τους «νέους φιλοσόφους της εποχής» και μάχονταν για να μην περάσουν τα fake news του Βελιγραδίου. Ο Σιλβέν Τεσόν είναι νεότερος. Αυτόν τον γνωρίζουμε από τα ταξιδιωτικά του βιβλία, κυρίως από την παλιότερη «Λεοπάρδαλη του χιονιού» (εκδ. Αγρα) και το περυσινό «Με τις νεράιδες» (εκδ. Στερέωμα).

Η μελέτη της ιστορίας είναι πάντα χρήσιμη για την κατανόηση των κρίσεων του παρόντος. Μερικές φορές, όμως, οι ομοιότητες είναι τόσο προκλητικές, που καταντά τρομακτικό. Και σε αναγκάζουν συνειρμικά να κάνεις παρομοιώσεις που εκ πρώτης όψεων μοιάζουν άτοπες. Να, η σύγκρουση του Χίτλερ στις αρχές της δεκαετίας του 1930 με τον τότε διοικητή της Κεντρικής Tράπεζας της Γερμανίας έχει τόσο πολλά κοινά σημεία με τη σημερινή επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ κατά του Τζερόμ Πάουελ, που και να θέλεις να αγιάσεις δεν μπορείς.

«Το φιλόδοξο, το κριτικό και το στοχαστικό διάβασμα παραμένει ένας από τους λίγους χώρους όπου οι πολίτες μπορούν να έρχονται αντιμέτωποι με τη συνθετότητα, να συγκεντρώνονται και να καλλιεργούν τις εσωτερικές ελευθερίες που απαιτούν οι δημόσιες ελευθερίες». Mε αυτή τη φράση, που συμπυκνώνεται ουσιαστικά στο σύνθημα «Η δημοκρατία εξαρτάται από το διάβασμα», προσπαθεί τον τελευταίο χρόνο η Διεθνής Ενωση Εκδοτών να ξαναφέρει τον κόσμο στα βιβλία. Να διαβάζουμε, με άλλα λόγια, όχι για να νιώθουμε απόλαυση, αλλά για να σώσουμε τη δημοκρατία.

Οι Αμερικανοί το αποκαλούν «unchurching»: πρόκειται για την τάση των ανθρώπων, και ιδιαίτερα των νέων, να απομακρύνονται από την εκκλησία. Οι Ισπανοί, πάλι, χρησιμοποιούν έναν άλλον όρο: «posreligion», δηλαδή «μεταθρησκεία». Εδώ μιλάμε για νέες μορφές συσχέτισης με την πίστη, που υπηρετούν διαφορετικές ανάγκες. Και συχνά, αν και όχι πάντα, βρίσκονται στο περιθώριο ή έξω από τους παραδοσιακούς θρησκευτικούς θεσμούς.

Βαρύ πράγμα η μοναξιά, ιδιαίτερα τις γιορτινές μέρες, το ακούμε, το φανταζόμαστε, το συναντάμε στον δρόμο μας αν περπατήσουμε αργά το βράδυ σε ορισμένες περιοχές της Αθήνας. Υπάρχει όμως μια παρεξήγηση. Νομίζουμε ότι η μοναξιά είναι πρόβλημα των ανεπτυγμένων χωρών, ως προϊόν της εξατομίκευσης, της απομόνωσης, της απομάκρυνσης των ανθρώπων από τη θρησκεία. Είναι λάθος. Οσο πιο φτωχή είναι μια κοινωνία, τόσο μεγαλύτερα είναι τα ποσοστά των κατοίκων της που δηλώνουν μόνοι.

Γεννήθηκαν την ίδια χρονιά, το 1925, αλλά τo πρώτο τεύχος του «New Yorker» ήρθε στη ζωή δέκα μήνες πριν από εκείνον. Για την ακρίβεια, το περιοδικό στο οποίο εργάζεται ο Κάλβιν Τόμκινς από το 1958 έκλεισε τα εκατό τον περασμένο Φεβρουάριο, ενώ εκείνος την περασμένη Τετάρτη. Η υγεία του είναι αρκετά καλή και πολλοί φίλοι του σχολιάζουν πόσο νέος δείχνει, κάτι που του θυμίζει τις τρεις ηλικίες του ανθρώπου: Νέος, Ωριμος και Μια Χαρά Φαίνεσαι. Φέτος αποφάσισε να κρατήσει ημερολόγιο.

Ενας από τους μεγαλύτερους εχθρούς του Ντόναλντ Τραμπ, εκτός από τον Μπάιντεν, τον Ομπάμα, τους φιλελεύθερους, τους Ευρωπαίους και τους υποστηρικτές της woke ατζέντας, είναι και οι «νεοσυντηρητικοί». Ο αμερικανός πρόεδρος έχει εκφράσει επανειλημμένα την περιφρόνησή του για τον τρόπο που οι τελευταίοι χειρίστηκαν τους πολέμους στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Στην πραγματικότητα, όμως, και ο ίδιος σε αυτή την κατηγορία ανήκει. Είναι ένας «νεο-νεοσυντηρητικός». Μόνο που αντί για τη δημοκρατία, θέλει να επιβάλει παντού τον ακροδεξιό εθνικισμό.

Τα κακά νέα είναι πως σοβαροί επιστήμονες θεωρούν αρκετά πιθανό να καταρρεύσει ο ανθρώπινος πολιτισμός σύντομα, ακόμη και μέσα στις ερχόμενες δεκαετίες. Τα καλά νέα είναι πως, αν κρίνουμε από αντίστοιχες τέτοιες καταστροφές στο παρελθόν, όσοι καταφέρουν να επιβιώσουν θα είναι υγιέστεροι, ομορφότεροι και πλουσιότεροι

H εβδομάδα που τελειώνει πιθανότατα θα μείνει στην ιστορία ως η εβδομάδα που ο πρόεδρος Τραμπ πέταξε το προσωπείο, εγκατέλειψε τα προσχήματα, συντάχθηκε με τη Ρωσία του Πούτιν και εγκατέλειψε την Ουκρανία. Εχει λοιπόν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αυτήν ακριβώς τη στιγμή, να παρακολουθήσουμε την περιπέτεια και να ακούσουμε τις σκέψεις μιας 38χρονης ρωσίδας δημοσιογράφου που, αφού επέζησε από μια απόπειρα δηλητηρίασής της στο Μόναχο, μετακόμισε στην Αμερική και έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο «Αγαπώ τη Ρωσία».

Tι σχέση μπορεί να έχει ένα αγρόκτημα στον Καναδά 120 χιλιόμετρα μακριά από κατοικημένη περιοχή με τον αμερικανό υπουργό Υγείας Ρόμπερτ Κένεντι, τον γνωστό δισεκατομμυριούχο ομογενή Τζον Κατσιματίδη και τον πρόεδρο του Νομαρχιακού Πανεπιστημίου του Κιότο Γιασουχίρο Τσουκαμότο; Πώς συνδέεται η τύχη μερικών εκατοντάδων στρουθοκαμήλων με έναν υπέρ πάντων αγώνα για την ελευθερία; Το αφήγημα που δημοσίευσε το περιοδικό «Atlantic» μπορεί να μην αναδεικνύει νέα ιδεολογικά ρεύματα, είναι όμως συναρπαστικό και κολλάει γάντι στην απίθανη εποχή μας.

Από τη μια μεριά είναι η αμερικανική αυτοκρατορία του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, με σύνθημα το «drill, baby, drill». Από την άλλη είναι η κινεζική αυτοκρατορία της ηλιακής, της αιολικής και της πυρηνικής ενέργειας. Σε αυτόν τον ενεργειακό Ψυχρό Πόλεμο, η Ελλάδα φαίνεται να παίρνει αντίθετη θέση από την υπόλοιπη Ευρώπη: ενώ εκείνη φλερτάρει με την καθαρή ενέργεια της Κίνας, εμείς ευθυγραμμιζόμαστε, για γεωστρατηγικούς λόγους κυρίως, με τις επιλογές της τραμπικής Αμερικής.

Η μελαγχολία, έλεγε ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ, είναι ο θανάσιμος εχθρός της πολιτικής. Κι αν εμείς πολιτικοί δεν είμαστε, κι αν η μελαγχολία έχει όπως και να το κάνουμε κάτι ποιητικό, πρέπει να διαθέτουμε πάντα τρόπους για να αντιστεκόμαστε στον αυταρχισμό, στην αυθαιρεσία και στη βαρβαρότητα που μας κυκλώνουν και απειλούν να μας καταπιούν. Γιατί όπως έλεγε ο αγαπημένος άνθρωπος που αποχαιρετήσαμε το περασμένο Σάββατο, «η ζωή αλλάζει δίχως να κοιτάζει τη δική σου μελαγχολία».

Το ρητό είναι γνωστό, έχει μάλλον αγγλοσαξονική προέλευση, κυκλοφορεί σε διάφορες παραλλαγές, αλλά η ουσία του είναι η εξής: «Αν δεν είσαι φιλελεύθερος όταν είσαι νέος δεν έχεις καρδιά, κι αν δεν είσαι συντηρητικός όταν είσαι γέρος δεν έχεις μυαλό». Οι κινητοποιήσεις για τη Γάζα επιβεβαίωσαν αυτό το ρητό. Οι δημοσκοπήσεις όμως δείχνουν μια άλλη εικόνα: οι σημερινοί νέοι στρέφονται μαζικά προς τη ριζοσπαστική, λαϊκιστική, συχνά ακραία Δεξιά. Πώς εξηγείται το φαινόμενο αυτό; Και τι προαναγγέλλει;

Aς το παραδεχθούμε: όλοι έχουμε υποκύψει στον πειρασμό, λιγότερο ή περισσότερο συχνά, να κάνουμε μια ερώτηση στον ChatGPT. Εκείνος, πρόθυμος και ευγενικός παντογνώστης, προσφέρει γενναιόδωρα τις υπηρεσίες του: «Σε τι μπορώ να σε βοηθήσω;». Kι εμείς του θέτουμε την πιο εκκεντρική ερώτηση, το πιο δύσκολο πρόβλημα, την πιο απίθανη απορία. Ολα καλά, βολικά και ανώδυνα. Αν όμως μια μέρα, σ’ εκείνο το μαγικό τετραγωνάκι, γράψουμε: «Σκέψου για λογαριασμό μου»;

Ας δούμε τα στοιχεία, που δεν αμφισβητούνται. Οι δισεκατομμυριούχοι της Γαλλίας πληρώνουν δύο φορές λιγότερο φόρο από τον μέσο Γάλλο, καθώς τα έσοδά τους είναι καταχωρισμένα σε εταιρείες συμμετοχών (holding) και δεν υπόκεινται στον φόρο εισοδήματος. Οι 500 μεγαλύτερες περιουσίες της χώρας αντιστοιχούσαν το 1996 στο 6% του ΑΕΠ, ενώ σήμερα αντιστοιχούν στο 42%. Αδικεί λοιπόν κανείς τους γάλλους πολίτες που, αντί να τρέχουν με ενθουσιασμό να πληρώσουν τους φόρους τους, βγαίνουν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν;

H ανάγνωση ενός δυστοπικού μυθιστορήματος είναι έτσι κι αλλιώς δύσκολη: όποιος έχει διαβάσει το καταπληκτικό «Τραγούδι του Προφήτη», όπου ο Πολ Λιντς φαντάζεται την Ιρλανδία στο έλεος μιας δικτατορικής κυβέρνησης, σίγουρα θα συμφωνεί. Ακόμη πιο δύσκολη όμως είναι η ανάγνωση όταν αυτά που περιγράφονται στο μυθιστόρημα αποδεικνύονται προφητικά, συμβαίνουν σήμερα δίπλα μας, αφορούν ανθρώπους με σάρκα και οστά, και αρχικά αιφνιδιάζουν, ύστερα εξοργίζουν, αλλά σιγά-σιγά γίνονται αποδεκτά ως η νέα κανονικότητα.

Δεν πρόκειται για καινούργιο φαινόμενο ούτε περιορίζεται ασφαλώς στην Ελλάδα. Η ηχηρή απουσία όμως της ευγένειας τόσο από τον πολιτικό διάλογο όσο και από την καθημερινότητα στους δρόμους είναι όλο και πιο οδυνηρή, όλο και πιο ενοχλητική, όλο και πιο επικίνδυνη. Θα μπορούσε άραγε η συγκεκριμένη αυτή αξία, το θεμέλιο κάθε ηθικής, το «άλφα και το ωμέγα», να σώσει τις απειλούμενες δημοκρατίες μας;

Ενα φαινόμενο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: οι «φτωχοί εργαζόμενοι»

O Eχούντ Μπάρακ είναι οκτώ χρόνια μεγαλύτερος από τον Νετανιάχου και τον ξέρει από μικρό. Δεν έχει καμιά αμφιβολία ότι ο ισραηλινός πρωθυπουργός σαμποτάρισε τη συμφωνία για τους ομήρους προκειμένου να συνεχιστεί ο πόλεμος στη Γάζα επειδή ήξερε ότι μόλις τελείωνε ο πόλεμος θα έπρεπε να λογοδοτήσει στη Δικαιοσύνη. Από την άλλη πλευρά τον θαυμάζει για τη διαχείριση των πρώτων ημερών του πολέμου κατά του Ιράν. Το πρόβλημα είναι τι θα γίνει στη συνέχεια. Γιατί, όπως λέει σε μια συνέντευξή του στους «Times», η ανατροπή του καθεστώτος της Τεχεράνης είναι ευσεβής πόθος.