Το νέο τοπίο του φόβου

Πριν από μισό αιώνα, γράφει η ισπανίδα συγγραφέας Πιλάρ Χερικό στην «El País», ο Σπίλμπεργκ αντιμετώπισε το ίδιο πρόβλημα με τα «Σαγόνια του καρχαρία». O Μπρους, το μηχανικό κήτος των 7,5 μέτρων, χαλούσε συνεχώς στο αλατισμένο νερό και το εύρημα του τρόμου δεν λειτουργούσε. Ο δαιμόνιος σκηνοθέτης αποφάσισε τότε να το κρύψει. Τρόμο δεν θα προκαλούσε ο ίδιος ο καρχαρίας, που εμφανίστηκε στην ταινία μόλις για τέσσερα λεπτά, αλλά αυτό που φανταζόταν ο θεατής. Η πραγματική απειλή δεν βρισκόταν στο νερό, αλλά στο μυαλό εκείνου που παρακολουθούσε την ταινία.

Ηθικόν δίδαγμα: το πρόβλημα δεν είναι ο φόβος, αλλά το ποιος βρίσκεται στο τιμόνι. Και ο στόχος δεν είναι να εξαλείψουμε τον φόβο, αλλά να μην του επιτρέπουμε να έχει τον έλεγχο. Ο εγκέφαλός μας είναι ένας μηχανισμός επιβίωσης, σχεδιασμένος για να εντοπίζει τις απειλές και να τις προλαβαίνει. Προτιμά να κάνει λάθος από υπερβολική προσοχή παρά να αιφνιδιαστεί. Δεν επιδιώκει την αλήθεια, αλλά την προστασία μας. Kαι πολλές φορές το παρακάνει. Ερευνα που πραγματοποίησε το Πανεπιστήμιο Penn State το 2019 έδειξε ότι το 92% των πραγμάτων που μας ανησυχούν δεν συμβαίνουν ποτέ και, αν συμβούν, έχουμε περισσότερες δυνατότητες να τα αντιμετωπίσουμε απ’ ό,τι νομίζουμε.

Οπως σημειώνει η Πιλάρ Χερικό στο βιβλίο της «Χωρίς φόβο στη δουλειά και στη ζωή», το τοπίο του φόβου έχει αλλάξει τις τελευταίες δεκαετίες. Δεν φοβόμαστε πλέον μόνο μήπως χάσουμε τη δουλειά μας, αλλά και μήπως δεν είμαστε στο ύψος των περιστάσεων. Αυτή η «χρόνια ανεπάρκεια» συνδυάζεται και με έναν άλλο φόβο, βαθύτερο, αόρατο και πιο αποσταθεροποιητικό: το να μη βρίσκουμε νόημα σε αυτό που κάνουμε.

Και η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο λόγω του άγχους των αποφάσεων που πρέπει να λαμβάνουμε καθημερινά. Στο βιβλίο της «Η τυραννία της επιλογής», η σλοβένα φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Ρενάτα Σαλέκλ αναλύει πώς η επιλογή έχει μετατραπεί σε μια μορφή συνεχούς πίεσης. Διότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο το να παίρνεις μεμονωμένες αποφάσεις, αλλά το να χτίζεις λίγο-λίγο τη ζωή σου με ανεπαίσθητο τρόπο μέσα από αυτές τις αποφάσεις. «Οταν όλα εξαρτώνται από την προσωπική απόφαση, κάθε αποτυχία ερμηνεύεται ως προσωπική ευθύνη», τονίζει η Σαλέκλ.

H αύξηση των επιλογών δεν διευκολύνει αναγκαστικά τις αποφάσεις, επισημαίνει και ο αμερικανός ψυχολόγος Μπάρι Σουορτς. Στο βιβλίο του «Γιατί το περισσότερο είναι λιγότερο. Το παράδοξο της επιλογής», κάνει διάκριση ανάμεσα σ’ αυτούς που αναζητούν την καλύτερη δυνατή επιλογή και σ’ εκείνους που συμβιβάζονται με μια επιλογή που θεωρούν επαρκή. Οι πρώτοι συγκρίνουν περισσότερο, αργούν περισσότερο να αποφασίσουν και επιστρέφουν συχνότερα σε αυτό που απέρριψαν. Το αποτέλεσμα είναι να μη νιώθουν ποτέ ικανοποιημένοι και να δυσκολεύονται περισσότερο να θεωρήσουν μια απόφασή τους οριστική.

Να μια πρώτη διέξοδος: να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτό που μετράει δεν είναι πάντα η απόφαση, αλλά και η υποστήριξη μιας επιλογής όσο οι άλλες επιλογές διατηρούνται ανοιχτές. Μια δεύτερη διέξοδος είναι να ξεχωρίσουμε τον φόβο από την πρόκληση, την ένταση από την κόπωση. Δεν είναι το ίδιο να λέω «φοβάμαι» και να αναγνωρίζω ότι «βρίσκομαι μπροστά σε μια σημαντική πρόκληση» ή ότι «είμαι κουρασμένος». Αλλάζει η ερμηνεία και την ίδια στιγμή αλλάζει η βιολογία.

Μια άλλη πηγή απογοήτευσης είναι η αίσθηση του «κύκλου». Νιώθεις ότι επιτέλους φτάνεις κάπου και μετά τα κάνεις θάλασσα (κάτι διόλου σπάνιο) και επιστρέφεις στο σημείο μηδέν. Αυτό σε κάνει να πιστέψεις ότι δεν σημειώνεις καμία πρόοδο, με αποτέλεσμα να χάνεις τις ελπίδες σου.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος τρόπος να δεις τα πράγματα, γράφει η Τζεμίμα Κέλι στους «Financial Times». Να θυμηθείς δηλαδή ότι η πρόοδος δεν είναι μια ευθεία γραμμή, συνήθως κάνει ζιγκ-ζαγκ, ότι μπορεί με άλλα λόγια να κινείσαι κυκλικά, αλλά η διάμετρος του κύκλου μεγαλώνει συνεχώς, κάπου φτάνεις δηλαδή, ξεκουράζεσαι λίγο και συνεχίζεις.

Όταν ξαφνικά νιώθεις κάποια δυσάρεστα συναισθήματα από τα οποία νόμιζες ότι είχες απαλλαγεί – είπε κάποτε ένας ψυχοθεραπευτής στη δημοσιογράφο -, να τα αντιμετωπίζεις ως υπόμνηση του πόση απόσταση έχεις διανύσει. Αντί να πανικοβάλλεσαι για τα αισθήματα που είναι ακόμη εκεί, να εκμεταλλεύεσαι την ευκαιρία για να τα παρατηρείς με μεγαλύτερη διαύγεια και να ανταποκρίνεσαι σ’ αυτά με μεγαλύτερη σοφία.

Δεν υπάρχει γραμμική εξέλιξη

«Από ψυχολογική άποψη αναπτύσσεσαι με μια σπειροειδή κίνηση, περνάς πάντα από το ίδιο σημείο όπου είχες ξαναβρεθεί», έγραψε το 1929 ο νονός της αναλυτικής ψυχολογίας. «Ομως το σημείο αυτό δεν είναι ποτέ ακριβώς το ίδιο, βρίσκεται είτε ψηλότερα είτε χαμηλότερα». Αυτό που εννοούσε ο Γιουνγκ, επισημαίνει η Τζεμίμα Κέλι στους FT, είναι ότι δεν μπορείς να αναπτυχθείς χωρίς να βρεθείς ξανά και ξανά στο ίδιο συναισθηματικό πεδίο, χωρίς να ακολουθήσεις τα ίδια συναισθηματικά μοτίβα, μπορείς όμως να τα δεις και να τα σκεφτείς με έναν διαφορετικό τρόπο, όπως και να τους δώσεις μια διαφορετική απάντηση, πιο έξυπνη, πιο ώριμη, πιο ολοκληρωμένη. Ο τελικός στόχος είναι να τα αποδεχθείς. «Δεν υπάρχει γραμμική εξέλιξη», έγραψε ο μεγάλος ελβετός ψυχαναλυτής και ψυχίατρος στο «Αναμνήσεις, όνειρα, στοχασμοί». «Υπάρχει μόνο η περιφορά του εαυτού».