Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΘΕΜΕΛΗ

Την Κυριακή 30 Απριλίου 2025 παρακολουθήσαμε, στην κατάμεστη από μάχιμους και απόμαχους της αρχαιολογίας, μαθητές και φίλους, Αίθουσα Τριάντη στο Μέγαρο Μουσικής, σε μια ατμόσφαιρα συγκίνησης, ένα ξεχωριστό ντοκιμαντέρ για τη διαδρομή του πολυπράγμονα, πρωτοπόρου και μαχητικού αρχαιολόγου Πέτρου Θέμελη, όπως την κατέγραψε μεθοδικά και με ευαισθησία ο σκηνοθέτης Βαγγέλης Ευθυμίου. Καθισμένος δίπλα του, στο στενό κάθισμα του μικρού ηλεκτρικού αυτοκινήτου καταγράφει τον Θέμελη, την ανάσα του, τον λόγο του, τις περιγραφές του και τις εξιστορήσεις του, με μια μοναδική αμεσότητα και απλότητα. Μια σκηνοθετική επιλογή που με συγκίνησε, έχοντας βιώσει προσωπικά μια ανάλογη εμπειρία στο παρελθόν, στην ίδια ακριβώς θέση του σκηνοθέτη (εικ. 1), σε μια προσωπική ξενάγηση από τον Θέμελη. Ενιωσα ένα déjà vu βλέποντας την εξαιρετική αυτή ταινία για τη διαδρομή ενός σημαντικού ανθρώπου με τον οποίο μας συνέδεε επί χρόνια μια αμοιβαία εκτίμηση.

Θαύμαζα τον Θέμελη, γιατί πέρα από τις ικανότητές του ως αρχαιολόγος και δεινός μάνατζερ, είχε και το χάρισμα της ματιάς και της σκέψης του αρχιτέκτονα. Μπορούσε να επανασχεδιάσει αρχιτεκτονικά και να αναστηλώσει τα μνημεία ανασύροντας τα ατάκτως ερριμμένα κομμάτια τους, μέσα από ερειπιώνες, και  λιθοσωρούς, συνήθως και από διαφορετικές εποχές, με τρόπο υποδειγματικό και να τα επανατοποθετεί στη θέση τους. Ενας συνδυασμός που μου ήταν οικείος μια και είχα την τύχη να εμπλακώ και να ασχοληθώ συστηματικά με μελέτες για την ανάδειξη  αρχαιολογικών χώρων διαχρονικά. Μια ικανότητα που απαιτεί υψηλή αρχιτεκτονική αντίληψη και παιδεία, ευαισθησία, μαστοριά και βαθιά γνώση των μορφών και των τύπων των ιστορικών μνημείων. Ετσι ο Θέμελης κατάφερε και μας έδωσε την καλύτερα σωζόμενη πόλη ελληνιστικής περιόδου στον κόσμο, την Αρχαία Μεσσήνη.

Αναστηλώθηκαν κολοσσιαία οικοδομήματα, κάτι που δεν έχει γίνει ποτέ στην Ελλάδα, από έναν άνθρωπο που μεγάλωσε χωρίς μητέρα με μια υπηρέτρια στο σπίτι και με τη θεία του στη Θεσσαλονίκη και τότε γνώρισε με τον πατέρα του σημαντικές προσωπικότητες, ποιητές και λογοτέχνες. Είχε εμπιστοσύνη στις δικές του τεχνικές γνώσεις μια και από μικρός έπαιζε με μηχανήματα, βίδωνε αυτοκίνητα, έφτιαχνε γερανούς μόνος του, με παιχνίδια συναρμολόγησης. Είχε μια τάση προς τη μηχανική και την τεχνική και αυτή η εμπειρία του έδωσε μια εμπιστοσύνη. Αγαπούσε αυτή τη δουλειά και δεν τη φοβόταν. Παράλληλα με τις σπουδές στην Αρχαιολογία γνώρισε σημαντικούς δασκάλους σπουδάζοντας ως ξεναγός, που κάποιοι από αυτούς τον επέλεξαν για να συμμετάσχει σε ανασκαφές. Από εκεί, έπειτα από σπουδές στο Μόναχο, ξεκινά μια περιπετειώδης πορεία σε αρχαιολογικούς τόπους, την Ολυμπία, τους Δελφούς, την Πέλλα, την Καλλίπολη στο φράγμα του Μόρνου. Ως υπερδραστήριος μεταφέρθηκε δυσμενώς στην Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας – Σπηλαιολογίας, οπότε κλήθηκε και έγινε αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, αναλαμβάνοντας ταυτόχρονα και την ανασκαφή της Ελεύθερνας επί είκοσι χρόνια, με φοιτητές που καθοδήγησε και εξελίχθηκαν σε σημαντικά στελέχη στον τομέα τους και διεθνώς.

ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΣΣΗΝΗ. Την ίδια χρονιά που εξελέγη, του παραχώρησαν και την ανασκαφή της Αρχαίας Μεσσήνης, όπου βρέθηκε μπροστά σε ένα τεράστιο χάος. Αφού εξασφάλισε ικανή χρηματοδότηση, η πρώτη ευρηματική κίνηση του Θέμελη ήταν να αγοράσει σε χαμηλές τιμές σχεδόν όλα τα κτήματα του αρχαιολογικού χώρου από τους ντόπιους που δεν γνώριζαν τι θα ακολουθήσει, αποφεύγοντας έτσι τις περιπέτειες των απαλλοτριώσεων και τις μετέπειτα τυχόν υψηλές οικονομικές απαιτήσεις των ιδιοκτητών. Παράλληλα, φρόντισε να διευθετήσει με σημαντικά υδραυλικά έργα τα όμβρια που προέρχονται από το βουνό, αποφεύγοντας έτσι πλημμύρες στις ανασκαφές. Οταν αγοράστηκαν τα κτήματα, ελάχιστα ίχνη των μνημείων εξείχαν, μια και όλος ο αρχαιολογικός χώρος των 400 στρεμμάτων ήταν καλυμμένος με χώματα. Προχωρώντας την ανασκαφή, πραγματοποιούσε παράλληλα και τις μελέτες για την αναστήλωση των μνημείων, που απαιτούσε τεράστια ποσά, τα οποία έπρεπε να αναζητήσει. Σε αυτό συνέβαλαν αποφασιστικά γενναιόδωροι και σταθεροί χορηγοί όπως ο Γιάννης Κωστόπουλος, το Ιδρυμα Νιάρχος, αλλά και ο καπετάν Βασίλης Κωνσταντακόπουλος και την ίδια τακτική ακολουθεί και συνεχίζει ο γιος του Αχιλλέας, μέσω της εταιρείας των Μεσσηνιακών και Αρχαιολογικών Σπουδών. Επίσης συνέβαλαν. μεταξύ άλλων, τα Ιδρύματα Γεωργίου και Βικτωρίας Καρέλια, Αθανασίου και Μαρίνας Μαρτίνου και Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, καθώς και η Εθνική και άλλες τράπεζες.

Πέρα από την αρχιτεκτονική και πολεοδομική προσέγγιση της πόλης, ο Θέμελης  μας αποκαλύπτει τη ζωή των ανθρώπων που έζησαν σε αυτή, έχοντας ως στόχο μέσα από κάθε είδους αρχαιολογικά ευρήματα να ανασυνθέτει τη νοοτροπία τους, τα ιδεολογήματα και τα πιστεύω τους, τις δεισιδαιμονίες ακόμη και τη θρησκεία τους, σε συνεργασία με άλλες επιστήμες. Η ανασύνθεση του παρελθόντος χωρίς τον άνθρωπο, υποστήριξε, είναι μηδέν.

Η ταινία του Βαγγέλη Ευθυμίου, μέσα από τις αναλυτικές ξεναγήσεις του Θέμελη, μας αποκαλύπτει με τον καλύτερο τρόπο μοναδικές απόψεις του αρχαιολογικού χώρου, των μνημείων και του φυσικού τοπίου, με γενικά και ειδικά, εξαιρετικά καδραρισμένα πλάνα και λήψεις εικαστικού χαρακτήρα, από διάφορες οπτικές γωνίες, γυρισμένα σε επιλεγμένες ώρες με μαγικούς φωτισμούς, με κλασικές κάμερες, αλλά και με drones. Γνωρίσαμε καλύτερα τα μνημεία και τις ιδιαιτερότητές τους, μέσα από τις αστείρευτες περιγραφές του, όπως τη μεγαλειώδη αναστήλωση του σταδίου (εικ. 2), και του μνημείου της οικογένειας των Σαιθιδών, ένα μαυσωλείο δωρικού ρυθμού συνολικού ύψους 15 μ. που ανασυντέθηκε από λιθοσωρούς. Επισημαίνω επίσης την ανατρεπτική άποψη του Θέμελη που είναι αντίθετος στη δημιουργία νέων μουσείων από μπετόν, όσο μοντέρνων και να είναι, σε ένα περιβάλλον σαν και αυτό της Αρχαίας Μεσσήνης και προτείνει το μουσείο να ενταχθεί στο Ιερό της Ισιδος (εικ. 3), ένα κολοσσιαίο οικοδόμημα σε επαφή με ένα λουτρικό οικοδόμημα, με μια τεράστια αυλή στρωμένη με μωσαϊκά, θέλοντας να φέρει και τον Renzo Piano για να το πραγματοποιήσει.

Ηταν επίσης ανοιχτός στη συνεχή διάθεση του αρχαιολογικού χώρου σε εκδηλώσεις πολιτισμού, σε εκθέσεις γλυπτικής, συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις  και γκαλά όπερας. Ο Ζογγολόπουλος, ο Γιώργος Χουλιαράς, η Αλεξάνδρα Αθανασιάδου, ο Καβάκος, ο Κουρουπός και ο Στάθης Γυφτάκης, ακόμη και ο λαϊκός βάρδος Χαρούλης, ξαναζωντάνεψαν τα μνημεία φτάνοντας ακόμη και τους 8.000 θεατές.

ΑΨΟΓΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ. Ξεπερνώντας το πλαίσιο ενός τυπικού αρχαιολογικού ντοκιμαντέρ, μας συγκίνησαν ο τρόπος, η ευαισθησία και η σκηνοθετική άποψη του Βαγγέλη Ευθυμίου, το συναρπαστικό μοντάζ της Ιωάννας Πογιαντζή και η εξαιρετική μουσική του Κώστα Βόμβολου. Η αγάπη και η άψογη τεκμηρίωση που κυριάρχησε σε όλο αυτό το δύσκολο εγχείρημα, μας αποκαλύπτει την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα ενός μοναδικού επιστήμονα που υπέστη τις συνέπειες της αντιζηλίας των ομότεχνών του, βρίσκοντας διέξοδο στη ζωγραφική και την ποίηση. Αν και εσωστρεφής είχε καταφέρει να δημιουργεί γύρω του ένα οικογενειακό περιβάλλον με τους συνεργάτες και τους φοιτητές που συμμετείχαν στις ανασκαφές και να εμπνεύσει το δικό του πάθος και την αγάπη για αυτή τη δουλειά, καθώς και στους εργαζόμενους, τους τεχνίτες και τους απλούς εργάτες της ανασκαφής, όχι μόνο στους αρχαιολόγους.

Ελπίζω και εύχομαι η ταινία του Ευθυμίου να προωθηθεί και να προβληθεί στο ευρύτερο κοινό, διεκδικώντας διακρίσεις και να προσφέρει στον θεατή πέρα από τις πληροφορίες που απαρτίζουν ένα καλό ντοκιμαντέρ, τη συναισθηματική εκείνη προσέγγιση στο συγκλονιστικό έργο ενός δημιουργού, αυτήν που μόνο η τέχνη μπορεί να μας προσφέρει.