Λαϊκή και βυζαντινή μουσική: καθρέφτισμα ή αντικατοπτρισμός;

Κάθε χρόνο, όσο πλησιάζει η περίοδος του Πάσχα, πληθαίνουν οι ειδήσεις για νέες μουσικές παραγωγές, οι οποίες, άμεσα ή έμμεσα, επαναφέρουν στο προσκήνιο τις σχέσεις μεταξύ βυζαντινής και λαϊκής μουσικής.

Το 2017 εκδόθηκε η μουσικολογική μου μελέτη με τίτλο Συννεφιασμένη Κυριακή & Τη Υπερμάχω: Καθρέφτισμα ή Αντικατοπτρισμός; Στο οπισθόφυλλο αναφέρεται: «Είναι το τραγούδι του Τσιτσάνη το καθρέφτισμα των φθόγγων του εμβληματικού βυζαντινού κοντακίου, η προβολή του γενετικού κώδικα μιας μουσικής που συνέχει τον ελληνισμό ανά τους αιώνες; Ή μήπως πρόκειται για οφθαλμαπάτη, για έναν από εκείνους τους αντικατοπτρισμούς που ξεδιψούν μόνο το μάτι, εγκαταλείποντας τους ταξιδιώτες της ερήμου στη στέρηση των ζωτικών πόρων που έχει ανάγκη η πορεία τους;».

Σε τηλεοπτική εκπομπή, λίγο μετά την έκδοση του βιβλίου, μου ζητήθηκε να επικυρώσω το ιδεολόγημα περί καταγωγής της λαϊκής μουσικής (όχι μόνο της ελληνόφωνης) από τη λεγόμενη βυζαντινή, ακριβώς λόγω της συγγραφής του συγκεκριμένου βιβλίου. Με προβλημάτισε το γεγονός ότι μόνο ο τίτλος στάθηκε αρκετός για να θεωρηθεί πως υιοθετώ την άποψη μιας μονοκατευθυντικής σχέσης επιρροής: Στη σχετική φιλολογία, η βυζαντινή είναι ο «Δεσπότης» και μόνο αυτή μπορεί να επηρεάζει, αλλά ποτέ να επηρεάζεται. Ούτε καν η ανάγνωση του οπισθοφύλλου του βιβλίου δεν κρίθηκε αναγκαία, και ας υπονοεί αυτό μια εντελώς διαφορετική, μη στερεοτυπική προσέγγιση. Πόσω μάλλον η ανάγνωση του ίδιου του κειμένου, το οποίο, όπως αποδείχτηκε, ο συνομιλητής δεν είχε διαβάσει ποτέ.

Σε άλλες περιπτώσεις, σε δημοσιευμένα άρθρα, παρότι διαφαίνεται πως ο συντάκτης έχει διαβάσει μέρος του βιβλίου, αποσιωπά τα πορίσματά του. Δηλαδή, αναφέρει την ύπαρξη ενός τέτοιου βιβλίου με σκοπό η αναφορά να λειτουργήσει ως απόδειξη της καταγωγικής σχέσης. Το σκεπτικό, δηλαδή, είναι το εξής: «γράφτηκε βιβλίο για αυτήν τη σχέση, η βυζαντινή είναι παλαιότερη και ανώτερη μορφή τέχνης, άρα οπωσδήποτε αυτή επηρέασε το λαϊκό τραγούδι». Και ας αποδεικνύεται εμπεριστατωμένα στο βιβλίο πως όσοι στο παρελθόν επιχείρησαν αναλυτική σύγκριση των δύο έργων με βάση τα επιστημονικά εργαλεία της μουσικολογίας, υπέπεσαν σε σφάλματα, ακόμη και στις μουσικές καταγραφές που οι ίδιοι πραγματοποίησαν για τις ανάγκες της σύγκρισης. Ή ότι η ιδέα της καταγωγής της λαϊκής μουσικής από τη βυζαντινή αποτελεί μέρος της ιδεολογίας της «Ρωμιοσύνης» και του αφηγήματος περί ιστορικής συνέχειας του έθνους, ζητήματα τα οποία εξετάζονται εδώ και δεκαετίες τόσο στην εγχώρια όσο και στη διεθνή βιβλιογραφία. Ή ότι κλασικές καταγραφές του «Τη Υπερμάχω» – πηγές από την ίδια τη βυζαντινή μουσική δηλαδή – δεν ξεκινούν με τις νότες όπως τις γνωρίζουμε και τις τραγουδάμε σήμερα, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Το βασικό «επιχείρημα» περί αντιγραφής των τεσσάρων πρώτων νοτών – που έφτασε να εκφέρεται ακόμη και εντός του Κοινοβουλίου – καταρρίπτεται. Πρόκειται περί ανυπόστατου επιχειρήματος, διότι ακόμη και αν υφίστατο ομοιότητα νοτών, αυτή δεν θα ήταν επαρκής για να αποδειχθεί σύνδεση, πόσω μάλλον καταγωγή· κάτι τέτοιο θα φάνταζε έως και αφελές.

ΑΠΛΟΥΣΤΕΥΜΕΝΕΣ ΣΥΝΔΕΣΕΙΣ. Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένες από τις καλλιτεχνικές παραγωγές δεν θέτουν καν ζήτημα μουσικής συνομιλίας: περιορίζονται αποκλειστικά σε παραλληλισμούς μεταξύ στίχων τραγουδιών και εκκλησιαστικών ύμνων. Και πάντως καταθέτουν την προσωπική γνώμη των καλλιτεχνών-παραγωγών, δηλαδή τη δική τους υποκειμενική ανάγνωση και κατανόηση του φαινομένου. Το να υποστηρίζουμε τη σχέση μεταξύ λαϊκής και βυζαντινής μουσικής επειδή στον στίχο ενός τραγουδιού αναφέρεται η λέξη «Παναγιά», αποτελεί μια μάλλον απλουστευμένη μεθοδολογία σύνδεσης των δύο. Είναι πιο ορατή η κίνηση του συνθέτη να προσδώσει λαϊκότητα στο τραγούδι του, εφόσον ο καθένας μπορεί να πει «Παναγιά μου», παρά να το συνδέσει με μια άλλη μουσική παράδοση.

Επιπλέον, το να ζητήσεις από έναν ψάλτη να τραγουδήσει ένα τραγούδι με την τεχνική που χρησιμοποιεί για να ψάλει στην εκκλησία δεν είναι αρκετό για να μας δείξει πως ένα τραγούδι «έλκει την καταγωγή του από τη βυζαντινή μουσική». Αλλωστε, οι περιπτώσεις είναι πολυάριθμες, που ψάλτες έκαναν και συνεχίζουν να κάνουν ακριβώς το αντίθετο. Δηλαδή, να χρησιμοποιούν στοιχεία από τις πρακτικές που παρατηρούνται σε λαϊκές μουσικές. Εντούτοις, δεν έχω ακούσει ποτέ κανέναν από τη σφαίρα των λαϊκών μουσικών να επιχειρηματολογεί για καταγωγή της βυζαντινής μουσικής από τη λαϊκή. Απεναντίας, συχνά διαβάζουμε τον λόγο που προέρχεται από τις ψαλτικές κοινότητες, οι οποίες δεν εγκρίνουν τους λαϊκούς τραγουδιστές που θυμούνται τους εκκλησιαστικούς ύμνους στις μεγάλες γιορτές, και τους κριτικάρουν ως «εξωτερικούς» καθώς δεν πληρούν τις προδιαγραφές που οι ψαλτικές κοινότητες θέτουν για το ψάλλειν. Ενώ όμως συμβαίνει αυτό, η αντίθετη κίνηση δεν σχολιάζεται ποτέ αρνητικά. Ενας ψάλτης, δηλαδή, να ερμηνεύσει ένα λαϊκό τραγούδι χωρίς να πληροί τις προδιαγραφές που έχουν τεθεί από τους λαϊκούς μουσικούς. Αυτός κατέχει τη δικαιοδοσία να κάνει κάτι τέτοιο, ακριβώς λόγω της υψηλότερης θέσης που η βυζαντινή μουσική κατέχει στο συλλογικό. Ετσι, κατά τους εν λόγω πρωταγωνιστές, αποδεικνύεται η καταγωγική σχέση της λαϊκής από τη βυζαντινή. Εχω εντοπίσει αναρίθμητα δημοσιεύματα που ανακυκλώνουν αυτή τη στερεοτυπική αντίληψη, η οποία, όπως αναλύεται στο βιβλίο μου, συνιστά έκφανση εθνικιστικής ρητορικής μέσω της μουσικής: όλες οι μουσικές της Ανατολής έλκουν την καταγωγή τους από τη βυζαντινή (ό,τι κι αν σημαίνει ο όρος: ποιο Βυζάντιο, ποια περίοδος, ποια γεωγραφική περιοχή;), η οποία θεωρείται συλλήβδην ως «ελληνική». Με τη διαφορά πως πλέον, στα υποτιθέμενα επιχειρήματα υπέρ της καταγωγής, προστίθεται και το βιβλίο μου το οποίο, ειρήσθω εν παρόδω, αποδομεί πλήρως το σχετικό ιδεολόγημα.

Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΤΣΙΤΣΑΝΗ. Πέρα από τα δύο μουσικά παραδείγματα, η μελέτη εξετάζει και το ιστορικό βάθος του φαινομένου αυτού του μουσικού εθνικισμού. Ενός φαινομένου που δεν αφορά αποκλειστικά το ελληνικό κράτος, αλλά και άλλων χωρών που επεδίωξαν την εθνικοποίηση παλαιότερων μουσικών παραδόσεων. Περισσότερα από ένα κεφάλαια του βιβλίου είναι αφιερωμένα στον Βασίλη Τσιτσάνη, ο οποίος βρέθηκε, χωρίς τη θέλησή του, στο επίκεντρο αυτών των ρητορικών μετά την κυκλοφορία της «Συννεφιασμένης Κυριακής». Οπως όμως προκύπτει από τα ίδια του τα λόγια, ουδέποτε επιδίωξε έναν τέτοιο ρόλο: να συνδεθεί δηλαδή η μουσική του με τη βυζαντινή και να ερμηνεύεται το έργο του υπό αυτό το πρίσμα. Δεν είναι τυχαίο ότι, όταν ρωτήθηκε σχετικά, απάντησε σκωπτικά: «Ετσι, ε; Για αρχίστε να ψέλνετε εσείς την “Υπερμάχω…” κι εγώ να τραγουδάω τη “Συννεφιασμένη Κυριακή”, να δούμε πού είναι τα κοινά σημεία» («ΤΑ ΝΕΑ», 2/6/1973). Δεκάδες τέτοιες συνεντεύξεις υπάρχουν, όπου επιχειρεί να αποστασιοποιηθεί από κάτι που, ως μουσικός και ως δημιουργός του τραγουδιού, γνώριζε πως δεν ίσχυε· και που, σε κάθε περίπτωση, δεν του άρεσε. Ενδεικτικά, μία από τις πιο πυκνές απαντήσεις του ήταν: «Εγώ είμαι ακκλησίαστος» (Επίκαιρα, 1972).

Τεκμήριο αυτής της κριτικής ματιάς αποτελεί και το εξής: συνήθως, όσοι από τον χώρο της λαϊκής μουσικής υποστηρίζουν το εν λόγω ιδεολόγημα – το οποίο, σημειωτέον, τους επιβάλλεται «απ’ έξω» και «από τα πάνω» – συγκεντρώνουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Δεν είναι επαγγελματίες ψάλτες, δεν έχουν σπουδάσει βυζαντινή μουσική, δεν πηγαίνουν στην εκκλησία, ούτε έχουν επαφή με την επιτόπια έρευνα στο σχετικό πεδίο. Από την άλλη, πολλοί εκπρόσωποι του εκκλησιαστικού χώρου που στηρίζουν τις ίδιες αφηγήσεις παρουσιάζουν αντίστοιχες ελλείψεις από την «απέναντι» πλευρά: δεν είναι επαγγελματίες λαϊκοί μουσικοί, δεν έχουν σπουδάσει λαϊκή μουσική, δεν συμμετέχουν στους χώρους εκτέλεσής της, ούτε έχουν ασχοληθεί με επιτόπια ή αρχειακή έρευνα.

Σε κάθε περίπτωση, μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι η πρακτική διαφήμισης μιας νέας ή παλαιότερης καλλιτεχνικής παραγωγής λίγο πριν από το Πάσχα ακολουθεί τις καθιερωμένες τεχνικές προώθησης καλλιτεχνικών προϊόντων που μας κληροδότησε ο νεωτερικός κόσμος – θεμέλιο της κουλτούρας που διεθνώς αποκαλείται popular.

Ο Νίκος Ορδουλίδης είναι μουσικολόγος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Leeds στο Ηνωμένο Βασίλειο