«Εμείς είμαστε μεταβατικοί, όχι η σκεπτόμενη μηχανή»

Η πτώση στο «The Fall of the House of Commons», τη νέα σύγχρονη όπερα που παρουσιάζεται στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, δεν αφορά έναν τόπο ή έναν θεσμό, αλλά μια κατάσταση: τη σταδιακή, σχεδόν αδιόρατη, αποσύνθεση της ανθρώπινης σχέσης μέσα στο ψηφιοποιημένο οικοσύστημα του παρόντος. Παραπέμπει όχι μόνο στο διήγημα του Πόε «Η πτώση του Οίκου των Ασερ», αλλά και σε μια πολύ πιο σύγχρονη αποσύνθεση – αυτή της ιδιωτικότητας, της μνήμης, της επιθυμίας και, τελικά, της ελπίδας.

Ο Αλέκος Λούντζης, συνδημιουργός του λιμπρέτου (μαζί με τον Ορφέα Απέργη), μιλά για μια συνθήκη όπου «η ιδιωτικότητα έχει γίνει η πιο επιδραστική χίμαιρα της μεταβατικής μας εποχής», ενώ διερωτάται: «Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε τη σύνδεση με τον άλλον όταν οι συναντήσεις μας είναι όλο και πιο αποσπασματικές, μεταβαλλόμενες και “διαμεσολαβημένες” από μέσα που δεν ελέγχουμε;».

Στην παράσταση, η πτώση που βιώνει η οικογένεια των Commons δεν είναι απλώς η κατάρρευση ενός κοινωνικού θεσμού, αλλά η διάβρωση ενός «σπιτιού» που είναι ταυτόχρονα φυσικό και ψηφιακό – ένα περιβάλλον όπου οι σχέσεις, ανθρώπινες και ψηφιακές, συμπλέκονται, συρρικνώνονται και μεταβάλλονται. «Ποια είναι η θέση του ατόμου σε έναν κόσμο όπου η εσωτερικότητα παραχωρεί τη θέση της στην αναπαραγωγή πληροφοριών;», αναρωτιέται ο Λούντζης, θέτοντας το κεντρικό ζήτημα του έργου, καθώς η ιστορία μάς καλεί να αναλογιστούμε τα όρια της προσωπικής σφαίρας και την έννοια της «αληθινής» επικοινωνίας. Το «The Fall of the House of Commons» διερευνά την πρόκληση που αντιμετωπίζει η σύγχρονη κοινωνία: την αναθεώρηση των αξιών της και την αντίδραση απέναντι στις συνθήκες που επιβάλλονται από τα κοινωνικά μέσα και τις πληροφορίες που διαμορφώνουν την καθημερινότητά μας. Το έργο εστιάζει στο ερώτημα: «Μπορεί η τέχνη, μέσα από την όπερα, να επαναφέρει την αυθεντικότητα στη συνάντηση του ανθρώπου με τον άλλον ή έχει πλέον αυτή η αυθεντικότητα χαθεί οριστικά μέσα στον ψηφιακό λαβύρινθο;».

Η παράσταση επιδιώκει να προσεγγίσει τις νέες, διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες, εντείνοντας τον προβληματισμό για το αν η τέχνη μπορεί να διατηρήσει μια αυθεντική εμπειρία σε έναν κόσμο όπου κάθε στιγμή είναι εν δυνάμει μετασχηματισμένη από την τεχνολογία. Εχει, άραγε, ακόμη θέση η μνήμη ή όλα γράφονται πια πάνω σε οθόνες – ψηφιακά και προσωρινά;

Η Ερικα_7 των δικών μας Commons είναι, όπως ακριβώς το θέτετε, και «εργαλείο» και σύμβολο· εξελίσσεται σταδιακά στη μεταφυσική μορφή της εποχής μας – μιας εποχής που την υποδέχεται με έντονη συναισθηματική επένδυση, αλλά χωρίς προηγούμενη εμπειρία χρήσης. Φανταστείτε μια άπιαστη μέρα – εν μέρει ονειρική, εν μέρει εφιαλτική – όπου ξυπνάμε όλοι μιλώντας την ίδια, μία γλώσσα. Το πρώτο ερώτημα είναι: το επιθυμούμε πραγματικά αυτό; Κι έπειτα, αν αυτή η νέα κοινή μηχανική γλώσσα δεν αρκεί για να συνεννοηθούμε, ποιος θα αναλάβει τη «μετάφραση»;

Κάπου εδώ, η παρέμβαση ενός εικονικού τρίτου – ταυτόχρονα εστία και ανέστια – φαντάζει ως ο από μηχανής θεός του δικού μας περάσματος. Δεν γνωρίζουμε ακόμη πώς θα επηρεαστεί μελλοντικά η μνήμη σπιτιών και ενοίκων από την εδραιωμένη παρουσία μιας παντογνώστριας μηχανής. Ισως οι επόμενες χρήσεις της τεχνητής νοημοσύνης να αντηχήσουν την ανεξίτηλη διατύπωση του Ντεμπόρ (Κοινωνία του Θεάματος, 1967) περί της «διπλωματικής εκπροσώπησης της ιεραρχικής κοινωνίας».

Το πλέον μεταβατικό αντικείμενο στη νέα συνθήκη, ωστόσο, είμαστε εμείς – όχι η κάθε επόμενη σκεπτόμενη μηχανή. Αυτό το metaθέαμα ίσως σύντομα μας φέρει ενώπιον απτών διλημμάτων για την επαναφορά των δικών μας «εργοστασιακών ρυθμίσεων».

Η παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης ως οντότητας με ανθρώπινα χαρακτηριστικά (η Ερικα_7) εκφράζει μια εσωτερική ανάγκη ή υποδηλώνει έναν εξωτερικό έλεγχο; Τι φοβόμαστε περισσότερο σήμερα: το άγνωστο ή το υπερβολικά γνώριμο;

Η σκηνοθεσία και σκηνογραφία των δικών μας «Commons» φιλοδοξούν να δημιουργήσουν ένα τοπίο αμείλικτης ορατότητας και διείσδυσης, όπου όλα βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής, αλλά τίποτα δεν είναι χειροπιαστό. Η πανταχού παρούσα και τα πάντα επιβλέπουσα Ερικα_7 λειτουργεί και ως μέσο και, ενδεχομένως, ως τερματικός σταθμός αυτής της διαδρομής – μια μηχανή εαυτού που η ανθρωπότητα έχει φανταστεί και επεξεργαστεί για δεκαετίες (π.χ. ήδη από την τομή του Turing το 1950). Σήμερα, που όλα τα «γρανάζια» έχουν πλέον τεθεί σε λειτουργία για τη συμβίωση ανθρώπων και μηχανών, βασικές διαστάσεις και έννοιες – όπως το μέσα και το έξω, η μνήμη και η ηδονή – μοιάζουν να αποκρύπτουν περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτουν.

Επιστρέφοντας στη δική σας εύστοχη διατύπωση, μπορούμε να σκεφτούμε την ανάδυση ενός μύχιου φόβου: το άγνωστο να αυτοσκηνοθετείται διαρκώς με οικεία μέσα, στην κρύπτη του ιδιωτικού.