«Βήχει και καταριέται το μεταλλείο κάθε βράδυ»

Στην «Κεφαλή του Τσάτγουερθ», το νέο μυθιστόρημα της Κωνσταντίας Σωτηρίου (Βραβείο της Κοινοπολιτείας 2019), η πραγματική ιστορία δίνει αφορμές στη μυθοπλασία και η αφήγηση των παλαιών γίνεται αφoρμή για να εμπλουτιστούν η γλώσσα και το ύφος της συγγραφέως. Οπως αποκαλύπτει η ίδια στο σημείωμα του τέλους, την άνοιξη του 2019 εντοπίστηκαν κατά τύχη στην Κόκκινη Λίμνη του Μιτσερού στην Κύπρο τα σώματα πέντε γυναικών και δύο κοριτσιών που είχαν πέσει θύματα του πρώτου κατά συρροή δολοφόνου στο νησί. «Ολες οι γυναίκες ήταν μετανάστριες, “αόρατες” για όλους μας, ακόμα και για τις διωκτικές Αρχές, που, παρά τις επίμονες καταγγελίες φίλων για την εξαφάνισή τους, επέδειξαν ολιγωρία στις έρευνες για τον εντοπισμό τους». Η λίμνη, όμως, συνδεόταν με μια άλλη μελανή σελίδα της κυπριακής ιστορίας, καθώς είχε δημιουργηθεί σε κρατήρα που άφησε η μεταφορά ενός μεταλλείου από το υπέδαφος στην επιφάνεια, όταν διαπιστώθηκε πως 53 μεταλλωρύχοι από το γειτονικό χωριό Πλατανιστάσα – 18 έως 45 ετών – πέθαναν κατά τη δεκαετία του 1950 από πνευμονοκονίαση, λόγω της έκθεσής τους στη σκόνη του μεταλλεύματος, τον λεγόμενο «σίλικα».

Η Σωτηρίου στήνει τη δική της ιστορία – ως εγγονή μεταλλωρύχου – χρησιμοποιώντας υλικά από δύο εποχές: τη φτώχεια των κύπριων εργατών του παρελθόντος και την επισφάλεια των ξένων – εξίσου φτωχών – εργατών και εργατριών του σήμερα. Οπως σημειώνει: «Γνώριζα καλά τον αγώνα και τον μόχθο αυτής της δουλειάς, από τις διηγήσεις, το τατουάζ και τον μόνιμο βήχα του παππού Νικόλα. Ως εγγονή μιας εργάτριας οικοδομών (η γιαγιά μου έσπαζε πέτρες στους δρόμους και ζύμωνε τσιμέντο για να ζήσει τα παιδιά της), γνώριζα επίσης από πρώτο χέρι τη γενναιότητα και τη σκληρή αγάπη των “παλιών” γυναικών… Στο βιβλίο ηχεί δυνατά η φωνή της γιαγιάς μου Ελένης και το παράπονό της πως στη ζωή δυο πράγματα δεν χόρτασε, τον ύπνο και τα μωρά της». Από το μυθιστόρημα, που αναμένεται από τις εκδόσεις Πατάκη, προδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα – με την αφηγήτρια να επιστρέφει στη στιγμή που ο άντρας της αρρωσταίνει από πνευμονοκονίαση.

Δ.Δ.

Οταν ήμουν νέα, δεν χόρτασα τον ύπνο, σαν αρρώστησε ο Νικολής, σαν έπεσε στο κρεβάτι και δεν μπορούσε να δουλέψει, έπεσε σ’ εμένα ο κλήρος, έπρεπε να βγω εγώ να δουλέψω, έπρεπε εγώ να ξυπνήσω χαράματα, έπρεπε εγώ να αφήσω το κρεβάτι τέσσερις το πρωί, να σάσω τα πράματά μας για να φύγω, να πάω να φέρω λεφτά στο σπίτι, να αφήσω φαΐ στα μωρά μου, να κάμω τη σούπα του Νικολή, να βάλω ψωμί, ελιές και το κρεμμύδι να πάρω μαζί μέσα στο μαντίλι, να ντυθώ να πάω στο λεωφορείο, είχα ένα χοντρό παντελόνι που έβαζα κάτω από το φουστάνι, είχα του Νικολή ένα παλιό σακάκι, πέντε το πρωί στεκόμασταν στη στάση, εγώ και οι άλλες του χωριού που είχαν αντράδες με πνευμόνια γεμάτα σκόνη, πέντε η ώρα το πρωί μπαίναμε όλες όσες είχαμε άρρωστους αντράδες στο λεωφορείο να πάμε στην πόλη, να δουλέψουμε εργάτριες στους δρόμους. Καθόμασταν στο λεωφορείο, άγρυπνες, σιωπηλές στην αρχή, μετά ρωτούσαμε η μια την άλλη τι κάνει ο δικός της, πόσο βήχει, αν αναπνέει, εμένα, έλεγε η μια, μένει συνέχεια καθιστός στο κρεβάτι, ο δικός μου, έλεγε η άλλη, φτύνει συχνά μαύρο αίμα, για να πάει να κατουρήσει θέλει κάποιον να τον πάρει, στο καφενείο δεν μπορεί μόνος του να πάει, κάνει δυο βήματα να περπατήσει και θα πεθάνει, φωνάζει πως θα βγει η ψυχή του, μιλά και λες και αναστενάζει, δεν μπορεί να δουλέψει, δεν μπορεί να με αγκαλιάσει, εσένα ο Νικολής σου, με ρωτούν, εμένα ο Νικολής κάθεται όλη νύχτα στο κρεβάτι και κλαίει, εμένα ο Νικολής μου φοβάται που θα πεθάνει, φοβάται που μπορεί να μείνουμε στους δρόμους, κλαίει που δεν θα δει τα παιδιά του να μεγαλώσουν, που δεν θα τα παντρέψει, εμένα ο Νικολής βήχει και καταριέται το μεταλλείο κάθε βράδυ, κλαίει που κατέβαινε στο ερημολάτζι, εσένα ο Νικολής σου, με ρωτάνε, εμένα ο Νικολής μου κλαίει, έτσι εγώ δεν μπορώ να κλάψω, βάζω το παντελόνι του κάθε πρωί κάτω από το φουστάνι, βάζω και το παλιό του σακάκι, σφίγγω τα χείλη, εσένα ο Νικολής σου, με ρωτάνε και θέλουν να μάθουν, αλλά δεν λέω τίποτε στις άλλες, κοιτώ σιωπηλή από το παραθύρι, ακουμπώ το μέτωπό μου στο κρύο το γυαλί. Πολλές φορές κοιμάμαι, δεν χόρταινα ποτέ τον ύπνο, έπρεπε να ξυπνήσουμε στις τέσσερις να φτάσουμε να πιάσουμε δουλειά στην πόλη, να σπάζουμε όλη μέρα πέτρες να γίνουν οι νέοι οι δρόμοι, να βάζουμε τα τούβλα, να ζυμώνουμε πηλό αντί ζυμάρι, τσιμέντο, δεν είχαν μηχανές τότε και ζύμωνα το τσιμέντο στο χώμα με το φτυάρι, έτσι κάναμε τότε.

Και τώρα κάποτε, σπάνια, σαν έρχεται να με πάρει να πάμε στην πόλη ο γιος μου, κοιτώ σιωπηλή από το παραθύρι, ακουμπώ το μέτωπό μου στο κρύο το γυαλί, βλέπω τους δρόμους, θυμάμαι τα χαλίκια, θυμάμαι που έκανε τόση ζέστη, που στέκαμε στη σειρά και σπάζαμε πέτρες, τέσσερα γρόσια τη μέρα, κοιτάζω και λέω, κοίτα, εγώ έκανα αυτούς τους δρόμους, εδώ σπάζαμε με τις άλλες τα χαλίκια, εδώ μου έδιναν τέσσερα γρόσια τη μέρα, έξι γρόσια μετά στα κτίσματα, αρκάτισσες μέσα στους ήλιους να στοιβάζουμε τούβλα, να ζυμώνουμε πηλό, εσένα ο Νικολής σου, δεν είχε μηχανήματα τότε, πόσες δουλειές, να έρθω πίσω το δείλι, πάλι με το λεωφορείο, πάλι με τις άλλες, και να αρχίσω δουλειές στο σπίτι, να πλύνω, να καθαρίσω, να μαγειρέψω, να κοιτάξω τα μωρά, να σάσω τον άρρωστο, ώσπου να τα κάνω όλα νύχτωνε, ερχόταν νύχτα και έπρεπε πάλι να αρχίσει η νέα μέρα, τα παιδιά δεν τα έβλεπα, να τα φιλήσω δεν πρόφταινα, μόνο φαΐ τούς έδινα. Ερχόταν ο μικρός ο Σαββής, ο Σαββάκης μου, στην ποδιά μου να χαϊδευτεί και τον έδιωχνα, έξι χρονών, πού να καταλάβει, αλλά εγώ δεν προλάβαινα, είτε να μαγειρέψω, είτε να σάσω τον Νικολή, είχαμε ώρα για ταχταρίσματα και αγκάλες νομίζεις;