Σαρακατσάνικα τραγούδια και λαϊκά παραμύθια

To νέο βιβλίο του καθηγητή Λαογραφίας Αριστείδη Ν. Δουλαβέρα, που κυκλοφόρησε με τον παραπάνω τίτλο, περιλαμβάνει δεκατρία μελετήματα για ενδιαφέροντα θέματα του λαϊκού μας πολιτισμού.

Το πρώτο εξετάζει τεκμηριωμένα διάφορες απόψεις, που αντέκρουσαν τη γνωστή θεωρία του Φαλμεράιερ, και θέτει σε σωστή βάση τις σχέσεις της λαογραφικής επιστήμης με τη ελληνική συνέχεια, σε αναφορά πάντοτε με τις ιδέες του Ν. Γ. Πολίτη (1852-1921) και πολλών άλλων λαογράφων.

Στο επόμενο πρωτότυπο μελέτημα, συγκεντρώνονται, καταγράφονται και ταξινομούνται οι γλωσσικοί και λαογραφικοί νεολογισμοί σε όλα τα λαογραφικά βιβλία του καθηγητή Δημ. Σ. Λουκάτου (1908-2003). Οι νεολογισμοί αυτοί (περί τους 280) αναδεικνύουν τη δύναμη της σκέψης και τη γλωσσοπλαστική ικανότητά του και παράλληλα αποτελούν χρησιμότατο μέσον για τον σαφέστερο προσδιορισμό και την κατανόηση λαογραφικών θεμάτων, τα οποία με τους όρους αυτούς εμπλουτίζονται και διευρύνονται.

Ακολουθούν τέσσερα μελετήματα για τη δημοτική ποίηση. Στο πρώτο, «”Η Αντροντυμένη” σε δημοτικά τραγούδια», εξετάζονται περιπτώσεις, κατά τις οποίες η γυναίκα επιδιώκει ανδρικούς ρόλους για διάφορους λόγους, χρησιμοποιώντας τη μεταμφίεσή της σε άνδρα. Πρόκειται για μεθοδική και συστηματική μελέτη, η οποία διαφωτίζει ένα ενδιαφέρον θέμα.

Στο δεύτερο παρουσιάζονται και σχολιάζονται λαογραφικά σαρακατσάνικα τραγούδια, που τραγουδιούνται στη διαδικασία της γαμήλιας πομπής του γαμπρού, το επονομαζόμενο και ψίκι, στο σπίτι της νύφης.

Τα δύο επόμενα μελετήματα εξετάζουν πώς τα ιστορικά γεγονότα συγκινούν τη λαϊκή μούσα, με αποτέλεσμα τη δημιουργία δημοτικών τραγουδιών. Στο πρώτο συγκεντρώνονται, για πρώτη φορά, με μεθοδικό και συστηματικό τρόπο, 19 δημοτικά τραγούδια εμπνευσμένα από την Καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια. Ο συγγραφέας εξετάζει τα κείμενα αυτά συγκριτικά, τα ταξινομεί και δίνει ερμηνευτικά στοιχεία.

Στο δεύτερο μελέτημα της κατηγορίας αυτής ερευνάται πώς η συγκεκριμένη μάχη του Βασιλικού Κορινθίας, με τον τραγικό θάνατο του Αναγνώστη Πετμεζά, του γιου του Σωτήρη, του παπα-Καλομοίρη κ.ά., συγκίνησε τη λαϊκή ψυχή και πώς αυτό εκφράστηκε σε σχετικά δημοτικά τραγούδια.

Ακολουθεί μια ιδιαίτερα πρωτότυπη έρευνα, που ασχολείται με την παρουσίαση διδακτορικών διατριβών, που έχουν εκπονηθεί σε Ελληνικά Πανεπιστήμια, από το 1982 μέχρι το 2022, για το ελληνικό λαϊκό παραμύθι. Διαπιστώνεται, για πρώτη φορά, το μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον, το οποίο υπήρξε σε επίπεδο διδακτορικών διατριβών για την έρευνα και μελέτη του παραμυθιού τα τελευταία σαράντα χρόνια. Οι διδακτορικές διατριβές που παρουσιάζονται είναι συνολικά 39. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν χρησιμότατο βιβλιογραφικό οδηγό.

Στο βιβλίο υπάρχουν και δύο μελετήματα που αναφέρονται σε εθιμικές συμπεριφορές. Το πρώτο σχετίζεται με τις θρησκευτικές ενέργειες και τις λατρευτικές συνήθειες του παραδοσιακού αγρότη – κτηνοτρόφου της περιοχής Βόχας Κορινθίας, προκειμένου να επηρεάσει τη φύση με τη θεία βοήθεια, για να πετύχει καλή παραγωγή και πλούσια καρποφορία.

Το δεύτερο είναι μελέτημα Νεωτερικής Λαογραφίας και παρουσιάζει τις σύγχρονες νεο-αγροτικές γιορτές, που έχουν εμφανιστεί την τελευταία εικοσιπενταετία στην Κορινθία, και ειδικότερα στη Σικυωνία, και αφορούν αγροτικά προϊόντα. Η μελέτη αυτή παρουσιάζει διάφορες όψεις του συγκεκριμένου θέματος και πλαισιώνεται με ενδιαφέρον εικαστικό υλικό.

Στη συνέχεια γίνεται λόγος για «Το παρόν και το μέλλον των Λαογραφικών Μουσείων και των Λαογραφικών Συλλογών της Μεσσηνίας». Ο συγγραφέας, που διετέλεσε καθηγητής Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, αναφέρεται, κατ’ αρχάς, στη συνεργασία του με τον τοπικό ερευνητή και λόγιο Χρήστο Κ. Ρέππα (1939-2019) και στη συνέχεια καταλήγει σε ενδιαφέρουσες και αναγκαίες προτάσεις για το μέλλον των Λαογραφικών Μουσείων και Συλλογών της Μεσσηνίας, τις οποίες πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη οι πολιτιστικοί σύλλογοι και οι δημοτικοί παράγοντες.

Στο Επίμετρο του τόμου αναφέρονται δύο μελετήματα, που συντάχθηκαν από τον Αριστείδη Δουλαβέρα και τον υπογραφόμενο. Στο πρώτο γίνεται λόγος για δημοτικά τραγούδια της Κεφαλονιάς από χειρόγραφο του 1954 του Γεράσιμου Π. Αντωνακάτου (1886-1961), και σχετικό υλικό του καθηγητή Δημητρίου Λουκάτου, τα οποία οι δύο μαθητές του επεξεργάστηκαν και δημοσίευσαν. Τα δημοτικά τραγούδια πλαισιώνονται με αντίστοιχους χορούς και μουσικολογικές υποδείξεις καθώς και με τα συνοδευτικά μουσικά όργανα.

Το δεύτερο, «The Close Relationship Between Proverb and Fable. Aspects of Relevant Literature», δημοσιεύτηκε στον Τιμητικό Τόμο για τα 80 χρόνια του καταξιωμένου διεθνώς παροιμιολόγου και καθηγητή Wolfgang Mieder, ερευνά τη στενή σχέση μεταξύ της παροιμίας και παραμυθιού και παρουσιάζει απόψεις ελλήνων και ξένων λαογράφων και ειδικών επιστημόνων για το θέμα αυτό.

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με Αγγλική Περίληψη (Summary), Πίνακα Πρώτων Δημοσιεύσεων και το πάντοτε απαραίτητο Γενικό Ευρετήριο. Η έκδοση αυτή, με τις εξαιρετικά πρωτότυπες μελέτες της, την πλούσια βιβλιογραφική τεκμηρίωση και τα εύστοχα συμπεράσματα, αποτελεί σημαντική προσφορά στην έρευνα της Ελληνικής Λαογραφίας.

Ο Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης είναι ομότιμος καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ και πρόεδρος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας