Ο Αγιος Χριστόφορος ο Κυνοκέφαλος, {LF}μια άγνωστη {LF}ιστορία αγιοποίησης

Τα πρόσφατα γεγονότα στην Εθνική Πινακοθήκη προκάλεσαν και εξακολουθούν να προκαλούν έντονη συζήτηση. Φέρνουν στον νου την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων στο Παρίσι, τον Ιούλιο 2024, όπου ένα σκετς θεωρήθηκε σοκαριστικό και προσβλητικό για τους χριστιανούς.

Θα περιοριστώ σε μία μόνο διάσταση που απουσιάζει από την τρέχουσα συζήτηση, κατά τη γνώμη μου εξαιρετικά σημαντική, γιατί η άγνοιά της διαστρεβλώνει το καθαυτό μήνυμα του Χριστιανισμού. Πρόκειται για την εικόνα/πίνακα με τον Αγιο Χριστόφορο τον Κυνοκέφαλο, ένα από τα έργα που βανδαλίστηκαν. Ο αυτουργός και οι ομοϊδεάτες της καταδικαστέας αυτής πράξης δεν θα γνωρίζουν την ιστορία της αγιοποίησής του, διαφορετικά δεν θα είχαν προβεί σ’ αυτή την επαίσχυντη ενέργεια που στρέφεται εναντίον του ίδιου του Χριστιανισμού.

Εχω γράψει σχετικά στο βιβλίο μου Εικόνες του Αλλου, η διαφορά από τον μύθο στην προκατάληψη, που αποτελεί μια προσπάθεια κατανόησης και καταγγελίας των μηχανισμών της μισαλλοδοξίας και της απόρριψης του Αλλου/Διαφορετικού. Ωστόσο, μία από τις ελάχιστες, εύθραυστες εξαιρέσεις ανθρωπισμού στη γενικά απορριπτική αυτή διάθεση ήταν η περίπτωση του Αγίου Χριστοφόρου, που ανήκε σε μία κατηγορία φανταστικών τεράτων, των Κυνοκεφάλων. Φαίνεται ότι το υβρίδιο αυτό άλλοτε κατατάσσεται στο ζωικό βασίλειο (πίθηκοι) άλλοτε εξομοιώνεται με υπαρκτές ανθρώπινες ομάδες, τους Σαμογέτες (που ζουν στον Αρκτικό Ωκεανό), τους Μπενγκάλι (που ζουν στον κόλπο της Βεγγάλης, κατά τον Μάρκο Πόλο, 13 αι., και τον άραβα θαλασσοπόρο Ιμπν Μπατούτα, έναν αιώνα αργότερα), τους Μαυριτανούς (Ντιέγκο Γκόμες) ή τους Ινδιάνους της Αμερικής (Χριστόφορος Κολόμβος). Οι άνθρωποι – κύνες έχουν έντονη παρουσία στο φαντασιακό. Μπορούν να διαθέτουν θεϊκή φύση, όπως ο Ανουβις στην Αρχαία Αίγυπτο, ο οποίος έχει σώμα ανθρώπου και κεφάλι τσακαλιού, αλλά συχνότερα τοποθετούνται στο μεταίχμιο της ανθρώπινης φύσης.

Εμβληματική μορφή του διαφορετικού/ξένου, το τέρας, μπορεί άραγε να μετατραπεί σε ανθρώπινο ον; Το θέμα αυτό χώρισε επί αιώνες τους χριστιανούς θεολόγους σε αντίπαλες παρατάξεις. Ορισμένοι έκλιναν προς μια αμετάκλητη καταδίκη στην κατάσταση του ζώου, ενώ άλλοι προς μια δυνατότητα λύτρωσης, που συνεπαγόταν αναγκαστικά τον προσηλυτισμό.

Υπάρχουν απόκρυφες πράξεις των αποστόλων Ανδρέα και Βαρθολομαίου, γνωστές από κοπτικά, αραβικά και αρμενικά κείμενα, που αφηγούνται τον προσηλυτισμό, στη χώρα των Πάρθων, ενός ιδιαίτερα τρομακτικού τέρατος που αποκαλείται Abominabilis (Αποτρόπαιος). «Είχε ύψος τέσσερις πήχεις και το πρόσωπό του έμοιαζε με το πρόσωπο ενός μεγάλου σκύλου και τα μάτια του έκαιγαν σαν αναμμένοι δαυλοί και τα δόντια του έμοιαζαν με τους χαυλιόδοντες ενός αγριογούρουνου ή τους κυνόδοντες ενός λιονταριού». Στο Συναξάριο του Αγίου Χριστοφόρου αναφέρεται ότι «Περί τούτου του ενδόξου και μεγαλομάρτυρος τερατώδη λέγεται τινα και παράδοξα, ότι τε κυνοπρόσωπος ην εκ της χώρας των τους ανθρώπους κατεσθιόντων και ότι πρότερον ανθρώπους ήσθιεν, ύστερον δε μετά το πιστεύσαι Χριστώ μετεμορφώθη…».

Σύμφωνα με έναν ευρύτερα διαδεδομένο θρύλο, η μεταμόρφωση αυτή αφορά τον Αγιο Χριστόφορο. Κατά τη γέννησή του ο κυνοκέφαλος αυτός φέρει το όνομα Reprobus (Καταδικασμένος), πέρα από το «Αποτρόπαιος». Μετά τον προσηλυτισμό του χάνει τα τερατώδη χαρακτηριστικά του, γίνεται ο Christophorus (ο φέρων τον Χριστό). Σε πολλές περιπτώσεις αποκτά ανθρώπινη εμφάνιση: είναι ο εύρωστος και συμπαθητικός γίγαντας που το φυλακτό του ακόμη και σήμερα, στον 21ο αιώνα, θεωρείται ότι προστατεύει τους ταξιδιώτες (γνωρίζουμε την παράδοση που τον θέλει να μεταφέρει τους διαβάτες από τη μια όχθη ενός μανιασμένου ποταμού στην άλλη, μεταξύ των οποίων και τον μικρό Χριστό, εξ ου και το χριστιανικό όνομά του). Ωστόσο, διατηρεί, ενίοτε, ακόμη και μετά που έγινε άγιος, την αρχική του εμφάνιση, ιδίως στον χριστιανισμό της Ανατολής (είναι γνωστή η εικόνα του, του 17 αι. από την Καππαδοκία, που φυλάσσεται στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών, ως Κυνοκέφαλου).

Ποια θα πρέπει να είναι η στάση των μουσείων – ως κατ’ εξοχήν χώρων γνώσης και συγκίνησης – που θα διασφαλίζουν όχι μόνο την αναγνωσιμότητα, την κατανόηση των εκθεμάτων, όπως και του αφηγήματος που τα συνοδεύει, αλλά θα δημιουργούν και τις συνθήκες αναγνωρισιμότητας, προβληματισμού ίσως και εκμάγευσης ή υπέρβασης; Το ερώτημα γίνεται επιτακτικότερο εάν συμφωνήσουμε ότι η πρόσκτηση γνώσης είναι πρώτα απ’ όλα η θεώρηση κάποιας ύλης, ενός αντικειμένου ως πομπού σημάτων προς αποκρυπτογράφηση και ερμηνεία (Gilles Deleuze). Το ίδιο θα λέγαμε ότι ισχύει για την αισθητική συγκίνηση. Εύκολα μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτή η υπόθεση δεν είναι και η πιο εύκολη, ακόμη και για τις πιο ευνομούμενες πολιτείες που διαθέτουν τις σχετικές θεσμικές, δημοκρατικές ασφαλιστικές δικλίδες για μια δημιουργική, υπεύθυνη ελευθερία χάρη στην οποία η Τέχνη γίνεται διαμεσολαβητής ώστε ο άνθρωπος να υπερβαίνει τη φθαρτότητά του.

Η Κατερίνα (Καίτη) Στενού είναι διευθύντρια Πολιτιστικής Πολιτικής και Διαπολιτισμικού Διαλόγου στην UNESCO