«Στου Λόγου τον ορείχαλκο χυμένο…»

Η παράδοση της μελέτης της ιστορίας μέσα από τη φιλολογική έρευνα που αξιοποιεί τα τεκμήρια της γραμματείας ως ιστορικά τεκμήρια ή ως στοιχεία τα οποία αντανακλούν τις συνέπειες των ιστορικών γεγονότων έχει μια βαθιά παράδοση στη νεότερη ελληνική ιστοριογραφία. Αν θεωρήσουμε τον Κ.Θ. Δημαρά γενάρχη αυτής της σχολής στη σύγχρονη περίοδο, δημιουργείται μια ιδιαίτερα σημαντική γενεαλογία έπειτα από αυτόν μέχρι και στις μέρες μας, με κύριο εκπρόσωπο τον Αλέξη Πολίτη. Αν και τέτοιου είδους κατηγοριοποιήσεις μπορεί να έχουν μια σχετικότητα, είναι χρήσιμες γιατί δείχνουν έναν τρόπο σκέψης που συνδέει την ιστορία ιδεών, τις ιδεολογικές κινήσεις συγκρότησης του νεότερου Ελληνισμού αλλά και αυτής της διεισδυτικής ανασύστασης του ιστορικού πλαισίου μέσα από την έρευνα των τεκμηρίων της γραμματείας.

Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου, αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών με πλούσιο και συναρπαστικό συγγραφικό έργο σε αυτό το πεδίο, από τους πιο εμβριθείς ερευνητές του έργου του Τσίρκα, εντάσσεται σε αυτή τη σχολή ανάλυσης και ανασυνθέτει στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο Αθώα Μάρμαρα: Μια διαμάχη για την προτομή του Θεόφιλου Καΐρη (1912), Αμολγός, 2025, την ιστορία της αντιπαράθεσης γύρω από την προτομή του Θ. Καΐρη στην Ανδρο στις αρχές του 20ού αιώνα, μια προσπάθεια για την αποκατάσταση του ανδριώτη φιλοσόφου, ιερωμένου και εκπροσώπου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού μέσω της αναστήλωσης της προτομής του. Ο Καΐρης υπήρξε ένας άνθρωπος που θήτευσε κοντά στον Κοραή, πολέμησε γενναία κατά τη διάρκεια του Αγώνα της Επανάστασης και ανέπτυξε μετά το τέλος του Αγώνα το δικό του φιλοσοφικό και θρησκευτικό σύστημα, τη Θεοσέβεια. Σύμφωνα με τον Καΐρη, οι θρησκείες ήταν «μυθολογικά συστήματα», ενώ η Θεοσέβεια «έλλογος θρησκεία και λόγος ένθρησκος». Θα αντιμετωπίσει την οργή της επίσημης Εκκλησίας και όχι μόνο, όπως καταδεικνύει και η μελέτη του Παπαθεοδώρου, αφού θα στραφούν εναντίον του και ακραίοι ζηλωτές που επίσης θα καταδικαστούν από την Εκκλησία, όπως ο Μακράκης.

Ο Παπαθεοδώρου ξεδιπλώνει τη μελέτη του σε πολλά και διαφορετικά επίπεδα και ανοίγει πολλές διαδρομές σε αυτή την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, που παράλληλα όμως σηματοδοτεί και το τέλος του 19ου αιώνα, όπως τον έχει οριοθετήσει ο Αλέξης Πολίτης. Ο συγγραφέας ξεκινά από το ποίημα υποστήριξης του Παλαμά προς τον Καΐρη τον Μάιο του 1912 με τους στίχους που τον εντυπωσιάζουν εγώ ποιητής κριτής – διπλός μου ο θρόνος – πρώτος, μέσα σε αδιάφορους και μόνος, στου Λόγου τον ορείχαλκο χυμένο, για τους αιώνες τ’ άγαλμά σου σταίνω και θέτει τα μεγάλα και ουσιαστικά διλήμματα της διαμάχης της εποχής που δεν την περιορίζει σ’ ένα μανιχαϊστικό δίλημμα απλά προόδου και συντήρησης αλλά στο ευρύτερο πλαίσιο συγκρότησης της ελληνικής κοινωνίας και των ορίων ελευθερίας. Ο Παλαμάς, σύμφωνα με τον Παπαθεοδώρου, δεν υπερασπίζεται μόνο τον Καΐρη, αλλά καταγγέλλει το παρηκμασμένο σύστημα και μια πολιτεία που βρίσκεται σε απόλυτο τέλμα. Η προτομή του Καΐρη δεν είναι απλά μια μάχη συμβόλων αλλά μια μάχη ουσίας. Μια διαμάχη που μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ.

Στο δεύτερο μέρος ο Παπαθεοδώρου καταπιάνεται με αυτό καθαυτό το γεγονός της σύγκρουσης και με τον γνωστό εξαιρετικό αφηγηματικό του ρυθμό δίνει μια ιστορία που θα μπορούσε κάποιος να την κάνει και σίριαλ, αλλά είναι η ουσία της διαμάχης αφού περιγράφει τις επιθέσεις που δέχτηκε η «προτομή» από το περιοδικό Ανάπλαση που εξέφραζε τις επίσημες αντιλήψεις της Εκκλησίας της Ελλάδος και τον Μιχαήλ Γαλανό, τον οποίο βρίσκουμε αργότερα στους πρωταγωνιστές του αναθέματος κατά του Βενιζέλου, ενώ ο υπουργός, μέλος της ριζοσπαστικής πολιτικής ομάδας των «Ιαπώνων» που ανακίνησε το θέμα της αναστήλωσης, ήταν ο Εμμανουήλ Ρεπούλης, αργότερα μέλος της βενιζελικής παράταξης. Πέρα από την ιδεολογική αλλά και νοοτροπιακή σύγκρουση, υπάρχει, έστω και στα μετόπισθεν, η πολιτική. Υπάρχει όμως και μία ακόμη που περιγράφει με λεπτομέρειες ο Παπαθεοδώρου στο τελευταίο μέρος του βιβλίου, εκείνη των ομοτέχνων του Παλαμά που στην πολιτικοποιημένη αλλά και ευρύτερα φορτισμένη λογοτεχνική κριτική του πρώτου μισού του 20ού αιώνα παίρνουν θέση ανάλογα με τις πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις που πρεσβεύουν.

Ακόμη και νεκρός, ο Καΐρης ξεσηκώνει εντάσεις και εγείρει πάθη, μετατρεπόμενος μέσω της προτομής του σ’ ένα σύμβολο μιας κοινωνίας που αναζητά έναν δρόμο προς τα μπρος. Οπως επισημαίνει και ο Παπαθεοδώρου, η παρακαταθήκη του Καΐρη μοιάζει μ’ εκείνη του Ντρέιφους αφού τους ενώνει η άδικη καταδίκη και βρίσκονται μαζί ως σύμβολα της αναζήτησης της αλήθειας και της ελευθερίας δημιουργώντας μια παράδοση ιδεολογικής ένταξης. Και ο όχι συντηρητικός Παλαμάς, όπως πολλοί θα πιστεύαμε, μετατρέπεται σε έναν διαπρύσιο απόστολο του Καΐρη αλλά και ενός ευρύτερου νεωτερισμού που φτάνει ακόμα και στο γλωσσικό ζήτημα, απαραίτητου για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας την περίοδο εκείνη.

Ο Παπαθεοδώρου παραδίδει υποδειγματικά μια μάχη διανοουμένων που δεν αφορά όμως απλά μάχες κλειστών ελίτ, αλλά έχει έντονο κοινωνικό αποτύπωμα και θέτει υπαρξιακά διλήμματα για την ελληνική κοινωνία, ζητήματα που φτάνουν ακόμα και σε διάφορες παραλλαγές στο σήμερα.

Κλείνοντας, πρέπει να επισημανθεί ότι οι εκδόσεις Αμολγός συνεχίζουν μια σπουδαία εκδοτική παράδοση και για τη συγκεκριμένη περίοδο, αλλά και για τη μάχη των ιδεών που διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα της ελληνικής κοινωνίας.

Ποιος ήταν

Μία από τις σημαντικότερες μορφές {LF}του Νεοελληνικού Διαφωτισμού

Ο Θεόφιλος Καΐρης (1784–1853) ήταν μια από τις σημαντικότερες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Γεννήθηκε στην Ανδρο και σπούδασε θετικές επιστήμες, φιλοσοφία και θεολογία στην Ευρώπη, κυρίως στο Παρίσι και στην Πίζα. Στο Παρίσι συναναστράφηκε με τον Firmin Didot τον σπουδαίο φιλέλληνα και εκδότη, καθώς και με τον Αδαμάντιο Κοραή. Φαίνεται ότι ο Κοραής τον προέτρεψε να μάθει και αρχαία ελληνικά. Διακρίθηκε για την πολυμάθειά του, την πρωτοποριακή σκέψη του και τη βαθιά αφοσίωσή του στην παιδεία και την ελευθερία. Ελαβε μέρος στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 και υπηρέτησε με αυταπάρνηση ως ιερέας, δάσκαλος και μαχητής.

Μετά την απελευθέρωση, αφιερώθηκε στην εκπαίδευση και ίδρυσε στην Ανδρο τη Φιλοσοφική Σχολή, ένα πρωτοποριακό εκπαιδευτικό ίδρυμα, εμπνευσμένο από τις ιδέες του ορθού λόγου και της επιστήμης. Οι φιλοσοφικές του απόψεις, επηρεασμένες από τον διαφωτισμό και τον ντεϊσμό, προκάλεσαν την αντίδραση της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του κατεστημένου. Το 1839 καταδικάστηκε για αίρεση, φυλακίστηκε και τελικά πέθανε το 1853 υπό κράτηση.

Ο Καΐρης υπήρξε αυθεντικός εκφραστής της πνευματικής χειραφέτησης και της ανεξαρτησίας της σκέψης. Το έργο και η δράση του συνεχίζουν να αποτελούν σημείο αναφοράς για τη σχέση ανάμεσα στην παιδεία, την ελευθερία και την προοδευτική σκέψη στην Ελλάδα.