Η γοητεία της αφήγησης

Η ιαπωνική λογοτεχνία, όπως και άλλες μορφές τέχνης στην Ιαπωνία, παρουσιάζει, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, επιρροές από τη Δύση, οι οποίες προσαρμόζονται όμως στις αξίες, τις απόψεις, τις παραδόσεις και τους κανόνες της. Πολλοί συγγραφείς, αυτήν την περίοδο αλλά και αργότερα, αναδεικνύουν τον ψυχολογικό κόσμο των ηρώων τους, τον έρωτα και τον αισθησιασμό, ενώ άλλοι, επηρεασμένοι από τις πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές τους, περιγράφουν τη σκληρή ζωή των εργατών, των αγροτών και των γυναικών, που αγωνίζονται να βελτιώσουν τις συνθήκες της ζωής τους.

Η ήττα της Ιαπωνίας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν αφήνει ανεπηρέαστους τους συγγραφείς της, οι οποίοι δημιουργούν ήρωες χωρίς προσανατολισμό, αδύναμους στο να θέτουν στόχους και να πραγματοποιούν τα σχέδιά τους. Αλλοι πάλι, χρησιμοποιώντας σύγχρονες τεχνικές αφήγησης, προβάλλουν μέσω παράδοξων ιστοριών προσωπικά αδιέξοδα και υπαρξιακά ζητήματα. Παλαιότερα σ’ αυτό το είδος διέπρεψε ο Κόμπο Αμπε (1924-1993) και πιο πρόσφατα η Γιόκο Ογκάουα (1962), ενώ ο Χαρούκι Μουρακάμι (1949) αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση, αφού αξιοποίησε, πότε με χιούμορ πότε με τη χρήση υπερρεαλιστικών εικόνων, πολλά δυτικά στοιχεία συνδέοντάς τα όμως κι αυτός με την παράδοση της χώρας του.

Στη σύγχρονη ιαπωνική λογοτεχνική παραγωγή είναι δυναμική η παρουσία των γυναικών συγγραφέων, οι οποίες συνεχίζουν επάξια τη μακρά παράδοση στα Γράμματα, μια παράδοση που έχει τις απαρχές της στα τέλη του 10ου και αρχές του 11ου αιώνα και στη Μουρασάκι Σικίμπου, τη συγγραφέα του πρώτου σπουδαίου μυθιστορήματος στην Ιαπωνία και όλη την Απω Ανατολή, του αριστουργήματος με τον τίτλο Γκέντζι Μονογκατάρι. Το έργο αυτό το έκανε ιδιαίτερα γνωστό στη Δύση η συγγραφέας Μαργκερίτ  Γιουρσενάρ (1903-1987).

Σε ένα τέτοιο πλούσιο λογοτεχνικά περιβάλλον δεν είναι περίεργο να εμφανίζονται σπουδαίες συγγραφείς, οι οποίες στηρίζονται στη μακρά λογοτεχνική παραγωγή για να απεικονίσουν τα εσωτερικά τους τοπία αλλά και να προβάλουν εικόνες από την κοινωνική ζωή του τόπου τους. Μία από αυτές είναι και η Χιρόμι Καουακάμι (Τόκιο, 1958), η οποία χρησιμοποιεί απλές εικόνες, σχεδόν ποιητικές, από την καθημερινότητα των ηρώων της αλλά και από τη φύση, που έχει άλλωστε σημαντική θέση στην ιαπωνική λογοτεχνία και την ιαπωνική τέχνη γενικότερα, προκειμένου να υπονοήσει θέματα όπως είναι οι σχέσεις των ατόμων στη μεγαλούπολη, η μοναξιά, το πέρασμα του χρόνου με τις αλλαγές που αυτό επιφέρει, καθώς και τα γηρατειά και εν τέλει ο θάνατος.

Η αφηγήτρια, η Τσούκικο, γύρω στα σαράντα, είναι υπάλληλος σε γραφείο, και ζει μόνη της, χωρίς κοινωνική ζωή, ώσπου ένα βράδυ συναντά τον καθηγητή των ιαπωνικών που είχε στο σχολείο, τον «Σενσέι», τον «δάσκαλο» δηλαδή, συνταξιούχο πια, σε ένα μπαρ. Σιωπηλός και μοναχικός ο «δάσκαλος» κρατάει πάντα, όπου και αν πάει, έναν χαρτοφύλακα.

Η αφηγήτρια, πότε ακολουθώντας τη χρονική σύνδεση των συμβάντων της ιστορίας και πότε παραβιάζοντάς την – χρησιμοποιώντας αναχρονίες –, εκθέτει διάφορα επεισόδια από τη σχέση οικειότητας που αναπτύσσεται σταδιακά ανάμεσα στον ηλικιωμένο άντρα και την παλιά του μαθήτρια. Οι δυο τους συναντιούνται τυχαία τις περισσότερες φορές, στο μπαρ όπου απολαμβάνουν το σάκε και την μπίρα μαζί με νοστιμιές της ιαπωνικής κουζίνας, οι οποίες προβάλλονται σχεδόν σε όλα τα επεισόδια. Μήπως η ηρωίδα αισθάνεται άνετα με τον «Σενσέι», πολύ πιο άνετα από όσο αισθάνεται με τον συνομήλικό της άντρα που τη φλερτάρει, επειδή εκείνος δεν απαιτεί τίποτε από την ίδια καθώς είναι διακριτικός και προστατευτικός, μια «πατρική» μορφή που δείχνει να αντλεί απλή μόνο ευχαρίστηση από την παρέα της παλιάς μαθήτριάς του; Μήπως η ίδια δεν ξέρει πώς να καλλιεργήσει την ερωτική σχέση με τον συνομήλικό της γιατί ακόμα νιώθει παιδί που έχει μεγαλύτερη ανάγκη από τη στοργή παρά από την ερωτική έλξη και σχέση με έναν νεαρό άντρα, η οποία ενέχει και το ρίσκο της απόρριψης; Σαφείς απαντήσεις δεν δίδονται, καθώς η συγγραφέας δείχνει, δεν κατονομάζει όσα θέλει να πει, κάτι που επιτείνει ακόμα πιο πολύ τη γοητεία της αφήγησης, μιας και αυτή ρίχνει το βάρος της στη ρευστότητα και την ασάφεια των πραγμάτων.

Τα γεγονότα συνδέουν τα δύο άτομα που προέρχονται από διαφορετικούς κόσμους και εποχές με τον σύγχρονο τρόπο ζωής των Ιαπώνων στις μεγαλουπόλεις, ενώνουν τον παλιό με τον καινούργιο κόσμο, με τις τρέχουσες συνήθειές τους, με τους κανόνες τους, όπως ότι οι μαθητές καθαρίζουν τους χώρους του σχολείου τους, ή ότι είναι δεδομένος ο σεβασμός, αλλά και η ευγένεια και η διακριτικότητα που δείχνουν οι Ιάπωνες στην κοινωνική τους ζωή. Οι απλές εικόνες υπαινίσσονται θέματα που απασχολούν το άτομο κάθε εποχής και οποιουδήποτε τόπου: το γρήγορο πέρασμα του χρόνου, το οποίο αποδίδεται μοναδικά μέσω των περιγραφών της εναλλαγής των εποχών, καθώς και η βεβαιότητα ότι κάποια στιγμή όλα τελειώνουν. Και ο χαρτοφύλακας τι ρόλο παίζει στην ιστορία; Αραγε συμβολίζει τη φθορά και το κενό ή το νόημα της ζωής; Πάντως, όταν η Τσούκικο τον ανοίξει δεν θα βρει τίποτε στο εσωτερικό του.

Η κύρια ιστορία συνοδεύεται από μια μικρότερη σε έκταση στο τέλος, μια προέκταση της αρχικής, με τον τίτλο Parade, στην οποία δίδεται η απάντηση στην παράκληση του Σενσέι να του αφηγηθεί η Τσούκικο μια ιστορία από τα παλιά. Εδώ, τα προηγούμενα κενά συμπληρώνονται με νέα που έχουν τη μορφή του μύθου και του ονείρου.

Αλλά και ο Επίλογος επιφυλάσσει μια έκπληξη καθώς η συγγραφέας σημειώνει μεταξύ άλλων: «… Οταν όμως φτάνω στο τέλος της ιστορίας, όλα αυτά που υπήρξαν πράγματι για μένα θα γίνουν κομμάτι του παρελθόντος – κάτι σαν ανάμνηση –, όπως συμβαίνει στην πραγματική καθημερινή ζωή. Τότε ξανασκέφτομαι αν ο κόσμος της ιστορίας έχει όντως τελειώσει και ολοκληρωθεί…», κάνοντας απλώς νύξη για την αέναη ροή των πραγμάτων καθώς κάθε ιστορία καταπιάνεται με ορισμένα, με δεδομένα επεισόδια της ζωής, ενώ η έκβασή της δεν καθορίζει όλες τις εκφάνσεις της, ή αυτή, η έκβασή της δηλαδή, θα μπορούσε να είναι εντελώς διαφορετική.

Η μετάφραση αποδίδει τον απλό και ποιητικό κόσμο της ιστορίας.