Αλτρουισμός ως κυκλικότητα

Το Πάσχα είναι η εποχή των ασπασμών, των δώρων προς βαφτιστήρια, ενός γενικότερου κλίματος φιλαλληλίας. Σε αντίθεση με τη θεολογία, που εκθειάζει τον αλτρουισμό, τα οικονομικά μοιάζουν παραφωνία, χαρακτηρίζοντας τα τεκταινόμενα αφροσύνη, αποκλίσεις από τον ορθολογισμό και περιττή ματαιοδοξία. Στην καλύτερη περίπτωση, βλέπουν τον αλτρουισμό ως τυχαιότητα – ενέργειες που αυτοαναιρούνται, αφήνοντας την επιδίωξη του συμφέροντος ως τον μόνιμο διαχρονικό στόχο.

Ετσι τουλάχιστον σκέφτεται ο «Οικονομικός Ανθρωπος», ο Homo Economicus, ο οποίος στην πιο αγνή του μορφή κατοικεί στην Οικονομική Σχολή του Σικάγου, επιδιώκοντας αποκλειστικά το προσωπικό του συμφέρον. Εποχιακές παρεκκλίσεις από τον εγωιστικό κανόνα (Χριστούγεννα, Πάσχα) εξηγούνται με την ενσωμάτωση στους ψυχρούς υπολογισμούς της χαράς του βαφτιστηριού που εξαγοράζουν τα καινούργια παπούτσια. Αντίστοιχα, για τις κληροδοτήσεις, η απάντηση είναι «Δυναστική αλληλεγγύη» – που επεκτείνεται, μάλιστα, στον τέταρτο βαθμό και όχι παραπέρα. Οπως οι Αψβούργοι, προτιμάς να αφήνεις στο πέρασμά σου κάτι παραπάνω από μυτερό πιγούνι.

Η ταυτολογική ισοπέδωση αποτρέπεται από τις ιδέες του γάλλου ανθρωπολόγου Μαρσέλ Μάους, ο οποίος, εξετάζοντας λαούς του Νότιου Ειρηνικού, αντιλήφθηκε ότι το δώρο λειτουργούσε ως ανταλλαγή. Το εξωφρενικά γενναιόδωρο δώρο υπενθυμίζει την ανισότητα μεταξύ του δωρητή και του λήπτη και έτσι επιβεβαιώνει την εξουσία του πρώτου. Συνεπώς, το δώρο λειτουργεί και ως επιθετική πράξη επιβολής, στηρίζοντας την ιεραρχία. Ο ντον Κορλεόνε που χαρίζει την Κάντιλακ στην κυρία που κάθεται δίπλα του, το κάνει γνωρίζοντας ότι εκείνη δεν μπορεί να ανταποδώσει με Μπέντλεϊ: κατοχυρώνει την ιδιότητα του Νονού με κεφαλαίο.

Οι μηχανισμοί της Κόζα Νόστρα (ευτυχώς) δεν αφορούν τους περισσότερους από εμάς. Η ιστορία που μας ταιριάζει είναι αυτή της Κάθι Χαρτ. Η κυρία Χαρτ το 2016 συγκινήθηκε από το δράμα ενός άγνωστου σε αυτή 7χρονου αγοριού που περίμενε για μεταμόσχευση νεφρού. Επειδή δεν υπήρχε ιστοσυμβατότητα, δώρισε η ίδια το ένα της νεφρό σε άγνωστο λήπτη, με την παράκληση να ενεργήσει ώστε να δωρηθεί άλλο ένα νεφρό σε τρίτο, εξίσου άγνωστο άνθρωπο, εκφράζοντας την ευχή ότι θα δινόταν συνέχεια με άλλη δωρεά. Η αρχική της πράξη οδήγησε σε αλυσίδα 35 μεταμοσχεύσεων ανθρώπων ξένων μεταξύ τους. Το ότι οι ωφελούμενοι της ήταν τελείως άγνωστοι και η πράξη απρόσωπη ήταν αυτό που διευκόλυνε ηθικά την απόφασή της, αφαιρώντας κάθε ιδιοτέλεια.

Η πράξη της Κάθι Χαρτ εξηγείται από τον Lewis Hyde στο βιβλίο του 1980 με τον ευρηματικό τίτλο To Δώρο: Φαντασία και η Ερωτική Ζωή της Περιουσίας. Εκείνος αντιλαμβάνεται τη διαδικασία δωρεάς ως πράξη δημιουργίας. Από τη φύση της είναι κυκλική και όχι ανταποδοτική, αφού ένα δώρο οδηγεί σε άλλο, καλλιεργώντας και θεμελιώνοντας κύκλους αλληλεγγύης. Σε έναν τέτοιο κύκλο, η παρεμβολή οικονομικής αντιπαροχής, ως ηθική υποβάθμιση, που σπάει και ακυρώνει τον κύκλο.

Εξάλλου, αυτή ήταν και η κεντρική υπόθεση του Ρίτσαρντ Τίτμους, ο οποίος είχε παλαιότερα προβλέψει ότι αν προσφερθεί οικονομικό κίνητρο στην προσφορά αίματος, αυτό θα οδηγήσει σε μείωση της συνολικής ποσότητας (και επιδείνωση της ποιότητας).

Στη βιβλιοθήκη του Homo Economicus στο Σικάγο βρίσκονται στο ίδιο ράφι και οι τρεις απόπειρες θεωρητικής θεμελίωσης του αλτρουισμού (και μάλιστα δίπλα, αφού όλων ο τίτλος αρχίζει από το «Δώρο»). Αν κάποιος αναρωτιέται, επομένως, πώς να βολέψει τον αλτρουισμό, μπορεί να ρωτήσει τον Νονό του.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά