«Δεν ξεχωρίζω πια τον εαυτό μου από αυτό για το οποίο μιλάω»

Εντεκα χρόνια μετά την προηγούμενη ταινία της, «September», η Πέννυ Παναγωτοπούλου, που το 2002 παρουσίασε την πρώτη της, «Δύσκολοι αποχαιρετισμοί: Ο μπαμπάς μου», επέστρεψε με μια τρίτη κινηματογραφική ταινία, το «Wishbone», που από την περασμένη Πέμπτη προβάλλεται στις αίθουσες. Βασισμένη στο διήγημα της Κάλλιας Παπαδάκη, «40 Μέρες», η ταινία, με κεντρικό πρόσωπο έναν φτωχό σεκιούριτι, τον Κώστα (Γιάννης Καράμπαμπας) ανιχνεύει με αγάπη τη ζωή καθημερινών ανθρώπων που χωρίς στον ήλιο μοίρα αναζητούν την ελπίδα σε μια χώρα που προσφέρει πολύ ήλιο αλλά όχι και τόσες πολλές ελπίδες. Η ίδια λέει ότι η τετράχρονη ενασχόλησή της με τη σειρά ντοκιμαντέρ «Το Μαγικό των Ανθρώπων» την οδήγησε αναπόφευκτα «σε κάτι που έχει τα πατήματά του, όχι μόνο στον προσωπικό μου κόσμο αλλά και στο κοινωνικό γίγνεσθαι».

Εξ όσων γνωρίζω, το «Wishbone» είναι μια ταινία που χρειάστηκε πολύ καιρό μέχρι να ολοκληρωθεί. Πότε και από πού συλλάβατε την ιδέα, και σε τι θα μπορούσαμε να πούμε ότι οφείλεται η καθυστέρηση, αν όντως υπήρξε;

Δεν νομίζω ότι χρειάστηκε πολύ καιρό για να πραγματοποιηθεί. Μάλλον το αντίθετο θα έλεγα. Από τη στιγμή που αρχίσαμε να καταθέτουμε το σενάριο για να βρούμε τα χρήματα σε Ελλάδα και Ευρώπη, δεν συναντήσαμε πολλά εμπόδια. Ωστόσο, οι ταινίες δεν παύουν να είναι πολύπλοκες, απαιτητικές και χρονοβόρες στην ευόδωσή τους, και δεν αναφέρομαι μονάχα στη δημιουργική τους πλευρά, αλλά κυρίως στην εύρεση πόρων μέσω των όλο και πιο δυσκίνητων και γραφειοκρατικών ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Η ταινία έχει βασιστεί στο διήγημα της Κάλλιας Παπαδάκη, «40 Μέρες», από τη συλλογή διηγημάτων της «Ο Ηχος του Ακάλυπτου», εκδόσεις Πόλις. Το γράψιμο ξεκίνησε αβίαστα. Οι διάλογοι της Κάλλιας είχαν ρυθμό και πειστικότητα, οι χαρακτήρες ζωντανεύανε, έτσι σιγά-σιγά πάρθηκε η απόφαση να τη γυρίσουμε. Εγώ βρισκόμουν ήδη μέσα σε μια πολύ αγαπημένη δουλειά, «Το Μαγικό των Ανθρώπων», 45 ωριαία ντοκιμαντέρ για ανθρώπους τους οποίους είχε σημαδέψει η απώλεια. Η τετράχρονη ενασχόλησή μου με τη συγκεκριμένη σειρά ντοκιμαντέρ με οδήγησε αναπόφευκτα σε κάτι που έχει τα πατήματά του, όχι μόνο στον προσωπικό μου κόσμο αλλά και στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Την αγάπη που έλαβα από όλους αυτούς τους ανθρώπους τους οποίους συνάντησα στη διάρκεια των γυρισμάτων του «Μαγικού» προσπάθησα να τη μεταλαμπαδεύσω αυτούσια στο «Wishbone». Κάθε δημιουργική δουλειά ενσαρκώνεται κατά κάποιον τρόπο στην επόμενη.

Οταν αρχίσατε να γράφετε το σενάριο του «Wishbone» είχατε κάποιον συγκεκριμένο στόχο στο μυαλό σας, ή αυτός (αν υπήρξε) προέκυψε στην πορεία, ενώ δηλαδή το γράφατε;

Ο στόχος μου ήταν να μιλήσω από καρδιάς, και χωρίς να χαριστώ, για θέματα που νομίζω ότι αφορούν όλους μας σήμερα περισσότερο από ποτέ αλλά σχεδόν κανείς δεν τα θίγει, επειδή ίσως δεν έχουν τη φωτογένεια του περιθωρίου. Ηθελα από την αρχή να μιλήσω για τους ανθρώπους της διπλανής πόρτας, της μεσαίας τάξης κυρίως, που από τη μια στιγμή στην άλλη μπορεί να βρεθούν χωρίς στον ήλιο μοίρα, μόνο και μόνο επειδή δεν έχουν τα λεφτά να κάνουν τα κουμάντα τους. Ανθρωποι καθημερινοί, κανονικοί, συνηθισμένοι, σαν και εμάς, που δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα και δεν θα μπορέσουν ποτέ όσο πολύ και αν προσπαθήσουν. Εγώ προσωπικά δεν ξεχωρίζω πια τον εαυτό μου από αυτό για το οποίο μιλάω. Αν όχι τώρα, κάποτε μπορεί να συμβεί στον οποιονδήποτε. Μόλις δύο χρόνια μετά, η κατάσταση έχει οξυνθεί ακόμη περισσότερο. Βάλλεται η αξιοπρέπεια όσων δεν εξυπηρετούν πια το σύστημα. Οι άνθρωποι έχουμε την αίσθηση ότι όλα είναι μάταια και αδιέξοδα. Αυτό το αδιέξοδο ήταν από πάντα ο πυρήνας της ιστορίας του «Wishbone».

Τι είδους έρευνα χρειάστηκε να κάνετε γύρω από ορισμένα πρακτικά ζητήματα, π.χ. τα νοσοκομεία και τους σεκιούριτι και τι – αν υπήρξε – σας προκάλεσε έκπληξη από αυτή την έρευνα;

Η ταινία ανήκει στον χώρο της μυθοπλασίας. Στο είδος του κοινωνικού ρεαλισμού. Υπάρχει πολύ αυστηρή και συγκεκριμένη δομή, αισθητικός σκοπός, συνεκτικότητα, πλοκή, χαρακτήρες, οπτική γωνία. Δεν προσποιείται το ντοκουμέντο. Το ότι μοιάζει τόσο πραγματικό αυτό που αναπαριστά είναι εκείνο που θα κάνει την αφήγηση πειστική φωτίζοντας το προσωπικό βίωμα. Τουλάχιστον αυτό ευελπιστώ. Οταν έχεις χάσει δικούς σου ανθρώπους και έχεις περάσει πολύ καιρό σε νοσοκομεία, το βίωμα ισχυροποιείται όπως και η μνήμη. Ακόμη θυμάμαι έντονα, με περίσσια αγάπη, τους ανθρώπους στον ίδιο θάλαμο με τον πατέρα μου, και ας έχουν περάσει τόσα χρόνια από τότε. Εκεί πάνω πατάει η ταινία, στους καθημερινούς ανθρώπους, την απόγνωση και τα γιατί τους. Τα πρακτικά ζητήματα ήταν εύκολο να ανασυρθούν, γιατί βγάζουν μάτι. Συγκεκριμένα μιλάω για τις ανισότητες, τη διαφθορά, τα κυκλώματα δικηγόρων που εκμεταλλεύονται τις ανάγκες των άλλων για πλουτισμό, και για το πόσο πολύ το ΕΣΥ αφήνεται στην τύχη του σιγά-σιγά, παρόλο το εξαιρετικό επίπεδο της ιατρικής προσφοράς.

Η λέξη Wishbone περιέχει το ρήμα wish που σημαίνει θέλω, επιθυμώ, αλλά και που κατά κάποιον τρόπο δηλώνει και μια ελπίδα πίσω από τα ρήματα. Στα δικά σας μάτια, η ελπίδα είναι διακριτή στην ταινία σας;

Και ελπίδα υπάρχει στην ταινία, και ευχή και επιθυμία. Επιθυμία γιατί αυτοί οι άνθρωποι, ακριβώς επειδή δεν έχουν τίποτα, είναι γεμάτοι επιθυμίες. Η ευχή υπάρχει ως κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Κυριολεκτική αλλά και συμβολική. Παρ’ όλα τα εμπόδια, ο Κώστας θα προσπαθήσει να πραγματοποιήσει και την ευχή της μικρής Νίκης και εκείνη του αδελφού του. Και θα τα καταφέρει. Οσο για την ελπίδα, τα πράγματα γίνονται λίγο πιο σύνθετα. Η ελπίδα είναι σύμφυτη με την ύπαρξη. Δεν χάνεται ποτέ παρά μόνο όταν χαθεί η αυταπάτη της αιωνιότητας. Ο,τι υπάρχει, ό,τι μένει, εμφορείται πάντοτε από ελπίδα. Στην ιστορία μας ο Κώστας «φέρει» την ελπίδα, φροντίζει για τη μικρή, τη μαμά της και την άρρωστη πορτοκαλιά που θα ανθίσει εκτός εποχής.

Η μοναξιά, ή αν θέλετε, η μοναχικότητα, είναι ένα γενικότερο χαρακτηριστικό των κεντρικών ηρώων στις ταινίες σας. Αν συμφωνείτε σε αυτή την παρατήρηση, πώς θα το ερμηνεύατε;

Μάλλον αναφέρεστε στο «September» και στη δουλειά μου για το «Μαγικό των Ανθρώπων». Εκεί όντως τόσο η πρωταγωνίστρια όσο και τα πραγματικά πρόσωπα που συμμετείχαν ενσαρκώνοντας κομμάτια του εαυτού τους είναι μοναχικοί άνθρωποι. Στις υπόλοιπες ταινίες, την τωρινή, το «Wishbone», τους «Δύσκολους αποχαιρετισμούς», ακόμη και πριν από αυτό στην τηλεταινία «Σαν βροχή και σαν χαλάζι», δεν νομίζω ότι οι κεντρικοί ήρωες είναι μοναχικοί χαρακτήρες. Δεν είναι αυτό που τους ξεχωρίζει. Θα έλεγα μάλλον ότι ο κόσμος τους είναι ρομαντικός. Τα ζητήματα πένθους, απώλειας, έρωτα, ταυτότητας και ενός πιο δίκαιου κόσμου που διακινούνται σε αυτές τις ταινίες είναι ψυχικές, ιδιότητες – ποιότητες, δεν είναι ζητήματα που εκπορεύονται ή αφορούν μόνον σε έναν μοναχικό βίο. Πόσο μάλλον που στο «Wishbone», η δυστυχία και η ένδεια δεν πηγάζουν από τον χαρακτήρα αλλά από την κοινωνική θέση, την κοινωνική συνθήκη. Ετσι με φυσικότητα γεννιέται το ερώτημα. Εμείς τι θα κάναμε στη θέση του;

«Η τέχνη πρέπει να ταρακουνάει»

Τι πιστεύετε ότι είναι προτιμότερο στη μυθοπλασία; Να βλέπεις και να καταγράφεις την πραγματικότητα έτσι ακριβώς όπως είναι ή να την «ντύνεις» με λίγο χιούμορ βάζοντας, ενδεχομένως, τον θεατή σε περισσότερες σκέψεις;

«Ντύσιμο» είναι κάτι που δεν θα χρησιμοποιούσα για μια ταινία. Θα χρησιμοποιούσα όμως τη λέξη «χτίσιμο». Και το χτίσιμο μιας ταινίας, η σκηνοθεσία της, υπόκειται και αυτή σε κανόνες. Πολλές φορές τούς βάζουμε και μόνοι μας. Και το χειρότερο λάθος σε ένα έργο, κατά τη γνώμη μου πάντα, είναι η αδυναμία τού να διατηρηθεί η αφήγηση σε ενιαίο τόνο. Να διατηρήσει δηλαδή ενιαίο και συμπαγή τον τόνο της ιστορίας. Ετσι λοιπόν θα έλεγα ότι εξαρτάται από την ταινία, από το είδος και από τη στιγμή που βρισκόμαστε όταν τη φτιάχνουμε. Η τέχνη πρέπει να ταρακουνάει. Το ίδιο και οι ταινίες. Το πώς θα φτάσεις εκεί εξαρτάται από την ιστορία και από το τι της ταιριάζει, και αυτό με τη σειρά του εξαρτάται από το πώς την έχεις χτίσει. Στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν ήθελα να καταπραΰνω τον πόνο. Ηθελα να τον φανερώσω. Σε όλες μου τις δουλειές και σε αυτή ακόμη περισσότερο προσπαθώ να βρίσκω πάντα τις ρωγμές για να τρυπώσει η ποίηση. Μήπως τελικά βοηθάει όσο και το χιούμορ;

Η πρώτη σας μεγάλου μήκους ταινία, «Δύσκολοι αποχαιρετισμοί ο μπαμπάς μου», γυρίστηκε 22 χρόνια πριν από την τρίτη σας, το «Wishbone». Αν σας ζητούσα να (ξανα) δείτε τον εαυτό σας στον τότε ελληνικό κινηματογραφικό χώρο συγκριτικά με το τώρα, τι αλλαγές θα λέγατε ότι έχουν προκύψει;

Για μένα ο χρόνος είναι ενιαίος και αδιαίρετος. Δεν αισθάνομαι σαν να έχουν περάσει τόσα χρόνια, γιατί δεν έχω έκτοτε σταματήσει να δουλεύω, πότε προετοιμάζοντας ταινίες, πότε δουλεύοντας για την τηλεόραση, πότε κάνοντας ντοκιμαντέρ, αλλά πάντα ζώντας από αυτό και πάντα βάζοντας όλο μου τον εαυτό σε αυτό που κάνω. Και όταν ξεκινάς κάτι καινούργιο, είναι πάντοτε σαν να είναι η πρώτη φορά. Η ίδια αγωνία, τα σκαμπανεβάσματα, οι δοκιμασίες και η χαρά που έρχεται στο τέλος και σε κάνει να νιώθεις παιδί. Ας τολμήσω όμως μια σύγκριση. Κάποτε η φιλοδοξία ήταν η κινητήρια δύναμη. Μεγαλώνοντας βαθαίνεις κιόλας και καταλαβαίνεις ότι η φιλοδοξία είναι και ένα εμπόδιο σε ό,τι πραγματικό πάει να βγει από μέσα σου. Αυτή είναι ίσως μια μεγάλη αλλαγή που έχει να κάνει με την ουσία.