Ο ανώνυμος συλλέκτης και το αινιγματικό πορτρέτο του Κάλβου

Οσοι διάβασαν το άρθρο του Γ. Ανδρειωμένου με τίτλο «Η όψη του ποιητή της Αρετής» στην «Καθημερινή» της περασμένης Κυριακής πληροφορήθηκαν με έκπληξη ότι ένας ανώνυμος συλλέκτης στην Αθήνα έχει στην κατοχή του από το 2008 ένα πορτρέτο νεαρού «ανθρώπου των γραμμάτων» [μετάφραση από το διαβατήριο του Κάλβου], που φιλοτεχνήθηκε «στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα». Το πορτρέτο αναπαράγεται φωτογραφικά στην εφημερίδα. Σύμφωνα με τον ανώνυμο συλλέκτη, στο πίσω μέρος του ο πίνακας φέρει την εξής δυσανάγνωστη επιγραφή στα ιταλικά (πιθανόν γραμμένη με πένα): effigie del Sig(nor) And(rea) Calvo («πορτρέτο του κ. Ανδρέα Κάλβου»), που όμως δεν προέρχεται από το χέρι του Κάλβου. Προσθέτει ότι δεν υπάρχει κανένα άλλο στοιχείο που θα μπορούσε να βοηθήσει στην περαιτέρω ταυτοποίηση, ότι το πορτρέτο έχει διαστάσεις 58×48 και ότι είναι ανυπόγραφο. Ο ανώνυμος συλλέκτης διευκρινίζει ότι αγόρασε το πορτρέτο σε παλαιοπωλείο της Φλωρεντίας και ότι παρακινήθηκε να το αγοράσει επειδή, όπως γράφει, το εικονιζόμενο πρόσωπο του θύμιζε έντονα την Επτανησιακή Σχολή. Ως προς την καταρχήν σημασία του ευρήματος, είναι γνωστό ότι δεν σώζεται κάποια προσωπογραφία του Κάλβου. Η απουσία αυτή έχει εξάψει τη φαντασία των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών και έχει οδηγήσει στην κατ’ εικασίαν σκιαγράφηση λογοτεχνικών απεικονίσεων της μορφής του και σε ένα πλήθος από αντίστοιχες εικαστικές προτάσεις.

Ας υποθέσουμε ότι ερχόταν στην κατοχή μας ένα (δυνητικά) υπερπολύτιμο τεκμήριο όπως το παραπάνω πορτρέτο. Θα το κρατούσαμε ζηλότυπα κρυμμένο για δεκαεπτά χρόνια ή θα επιδιώκαμε, την επομένη κιόλας, να έχουμε μια εκτίμηση από ειδικούς της τέχνης, απευθυνόμενοι κατά προτίμηση στην Εθνική Πινακοθήκη; Δεν θα ζητούσαμε να πιστοποιήσουν τη γνησιότητα του πίνακα, και ειδικότερα να χρονολογήσουν την προσωπογραφία (από πού προκύπτει ότι φιλοτεχνήθηκε «στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα»;) και την ιταλική επιγραφή που ταυτίζει το εικονιζόμενο πρόσωπο με κάποιον And(rea) Calvo, αν δηλαδή είναι σύγχρονη ή μεταγενέστερη; Το γεγονός ότι ο πίνακας είναι ανυπόγραφος και ότι η καλλιτεχνική του αξία δεν φαίνεται να είναι πρώτης γραμμής (παρατηρήστε τα δάκτυλα του δεξιού χεριού του εικονιζόμενου προσώπου) μάλλον δυσκολεύει τον εντοπισμό του δημιουργού, αλλά ίσως θα μπορούσαν να υποδειχθούν κάποια χωροχρονικά συμφραζόμενα. Εν πάση περιπτώσει, η θέση μιας γνήσιας προσωπογραφίας του Κάλβου θα ήταν στο Μουσείο, αν όχι στην Εθνική Πινακοθήκη τότε ίσως στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων στη Ζάκυνθο.

Ο ανώνυμος συλλέκτης έκανε την ακριβώς αντίθετη επιλογή. Παρακάμπτοντας την απολύτως απαραίτητη κρίση των ιστορικών της τέχνης, ανέθεσε σε καθηγητή της Νεοελληνικής Φιλολογίας, στον καλβιστή Γ. Ανδρειωμένο, να παρουσιάσει τον πίνακα στο ευρύ κοινό και να αποφανθεί (ύστερα από αυτοψία, όπως δηλώνει) σχετικά με την ταυτότητα του εικονιζόμενου προσώπου. Χρησιμοποιώντας διάφορα πληροφοριακά στοιχεία και φιλολογικά επιχειρήματα, κατέληξε στη «βάσιμη υπόθεση», όπως λέει, ότι «θα μπορούσαμε να έχουμε να κάνουμε με τη μορφή του Ανδρέα Κάλβου» σε ηλικία «20 έως 24 ετών», δηλαδή κατά την πρώτη παραμονή του στη Φλωρεντία (1812 έως 1816).

Αν όμως το εικονιζόμενο πρόσωπο είναι 20 έως 24 ετών, πώς είναι δυνατόν να έχει γκρίζα μαλλιά; Το πιο έγκυρο στοιχείο που έχουμε στη διάθεσή μας για τα χαρακτηριστικά του Κάλβου είναι το διαβατήριο που του εξέδωσε στις 24 Ιουνίου 1826 το βρετανικό προξενείο της Μασσαλίας για να ταξιδέψει στην Κέρκυρα μέσω της Τουλόν. Στο εν λόγω διαβατήριο η ηλικία του Κάλβου αναγράφεται ως 26 ετών, πράγμα που, κατά τον Σπύρο Ασδραχά, παραπέμπει στα στοιχεία παλαιότερου διαβατηρίου που ανάγεται στα 1818. Στην περιγραφή ο Κάλβος εμφανίζεται να έχει «μαύρα μαλλιά» (Cheveux – noirs). Θα ήταν ανωμαλία της φύσης να εμφανίζεται ο Κάλβος το 1818 με μαύρα μαλλιά και το 1812-1816 με γκρίζα. Στο ίδιο διαβατήριο αναγράφεται επίσης ότι ο Κάλβος έχει «μαύρη γενειάδα» (Barbe – noire). Ακόμη κι αν δεχτούμε, μαζί με τον Ασδραχά, ότι πρόκειται για φαβορίτες, αφού τα χαρακτηριστικά του Κάλβου περιλαμβάνουν και το σχήμα του πιγουνιού που μπορεί να μην ήταν ορατό, οι φαβορίτες του εικονιζόμενου προσώπου είναι και αυτές γκρίζες. Η πιθανότερη εξήγηση είναι πως η προσωπογραφία απεικονίζει άτομο που είναι (και φαίνεται) άνω των 40 ετών, οπότε πρέπει να ξαναπιάσουμε το νήμα της ταυτοποίησης από την αρχή – αφού βέβαια πάρουμε πρώτα τη γνώμη των ιστορικών της τέχνης. Ισως να μην είναι αδιάφορο και το γεγονός ότι καμιά πηγή δεν περιγράφει τον Κάλβο με γκρίζα μαλλιά και γένια.

Συμπερασματικά, ο ανώνυμος συλλέκτης ανέθεσε στον Γ. Ανδρειωμένο την ταυτοποίηση του προσώπου που απεικονίζει ο πίνακας χωρίς όμως να τον εφοδιάσει με τα απαραίτητα εργαλεία. Οπως προανέφερα, έπρεπε να είχε προηγηθεί εκτίμηση και χρονολόγηση από ειδικούς εικαστικούς εμπειρογνώμονες. Επιπλέον, στην εφημερίδα δεν δημοσιεύεται το κυριότερο τεκμήριο, δηλαδή η δυσανάγνωστη ιταλική επιγραφή που ταυτίζει τον εικονιζόμενο με κάποιον «Sig(nor) And(rea) Calvo». Με την ευκαιρία αυτή επισημαίνω ότι στις επιστολές που συντάσσει ο Κάλβος κατά την πρώτη παραμονή του στη Φλωρεντία, είτε απευθύνεται σε Ελληνες είτε σε Ιταλούς. υπογράφει πάντοτε ως Andrea Calbo ή Α. Calbo (Δ. Αρβανιτάκης, Αλληλογραφία, τ. Α’) και φυσικά πουθενά ως And. Calvo. Το επίθετο Calvo είναι συνηθισμένο στα ιταλικά αλλά το Calbo δεν είναι. Βέβαια, η αναγραφή δεν προέρχεται, κατά δήλωση του συλλέκτη, από το χέρι του Κάλβου αλλά ίσως είναι δηλωτική του επιπέδου της γνωριμίας του με τον ποιητή ή του χρόνου κατά τον οποίο συντάχτηκε.

Ο επώνυμος συλλέκτης και το ποίημα-αίνιγμα

Οι ως άνω «παραλείψεις» του ανώνυμου συλλέκτη σημαδεύουν την αποκάλυψη μιας πιθανής προσωπογραφίας του Κάλβου, που κρατήθηκε μυστική, για άγνωστους λόγους, επί δεκαεπτά χρόνια. Θα περιμέναμε την καλύτερη δυνατή τεκμηρίωση της ταυτοποίησης του εικονιζόμενου προσώπου με τον ποιητή των «Ωδών». Εντούτοις, τα αποκαλυπτήρια έγιναν με τρόπο που καθιστά την ταύτιση με τον Κάλβο τουλάχιστον αμφισβητήσιμη.

To δημοσίευμα της «Καθημερινής» μου έφερε στον νου μια ανάλογη περίπτωση από το πρόσφατο παρελθόν. Αφορά αυτή τη φορά έναν επώνυμο συλλέκτη, αλλά και πάλι από την Αθήνα, που έχει επίσης δημοσιοποιήσει καλβικά τεκμήρια με ανορθόδοξο τρόπο. Παραθέτω τα δεδομένα. Το σημαντικότερο από τα ποιήματα του Κάλβου που λανθάνει εδώ και εκατόν σαράντα ένα χρόνια είναι η περίφημη «Canzone [..] a Napoleone» του 1811, ένα ιταλικό εγκώμιο του Ναπολέοντα που αργότερα αποκήρυξε. Ηταν πιθανότατα η πρώτη ποιητική του σύνθεση. Ο εν λόγω επώνυμος συλλέκτης ανακάλυψε την «Canzone» στο Λιβόρνο, την έχει στην κατοχή του από το 2018 και μάλιστα σε δύο αντίτυπα, όπως ισχυρίζεται. Αντί, όμως, να προχωρήσει σε ατομική δημοσίευσή της ή να την εντάξει στα Εργα του Κάλβου, που εξέδωσε το Μουσείο Μπενάκη με επιμέλεια του Δ. Αρβανιτάκη, επέλεξε κυριολεκτικά (!) να περιπαίζει όσους ανέμεναν με ανυπομονησία να τη δουν και να τη μελετήσουν.

Συγκεκριμένα, το 2018 δημοσίευσε ένα φυλλάδιο που τυπώθηκε δήθεν στο Λιβόρνο, στο Τυπογραφείο των Δύο Σκύλων, και τιτλοφορείται «Αθησαύριστα ποιητικά κείμενα Ανδρέα Κάλβου». Το ένα από αυτά ανακαλύφθηκε, όπως γράφει, «υπό ιταλίδος κυνός ονόματι Μπέλλας». Φωτογραφία της σκυλίτσας εμφανίζεται ως προμετωπίδα του φυλλαδίου με την εξής λεζάντα: «Η Μπέλλα, κύων ιταλίς ευρέτις ποιήσεων καλβείων εντός δευτερολέπτου κλάσματος (εν αντιθέσει προς τους καθεύδοντας επί 200 έτη έλληνας φιλολογούντας)».

Το περιεχόμενο του φυλλαδίου είναι γραμμένο στο ίδιο πνεύμα. Αντί ο επώνυμος συλλέκτης να δημοσιεύσει την «Canzone», εμπαίζει απροκάλυπτα τους αναγνώστες και τους μελετητές του Κάλβου και στην ουσία την ίδια την έννοια της επιστήμης. Συγκεκριμένα, δίνει κάποια στοιχεία από την έκδοση που όμως δεν επιτρέπουν σε κανένα ούτε να σχηματίσει εικόνα για το ποίημα ούτε να το αναζητήσει στο Διαδίκτυο, όπως: την υπόθεση της πρώτης στροφής, ελληνική μετάφραση της τέταρτης στροφής και περιγραφή της διάταξης των περιεχομένων, καθώς και φωτογραφίες της υπογραφής του Κάλβου από την αφιέρωση, του κενού εξωφύλλου και μερικών λέξεων από τις διορθώσεις του ποιητή. Η επιλογή γίνεται σκόπιμα και μεθοδικά, ώστε ο ενδιαφερόμενος να τροφοδοτείται με στοιχεία χωρίς καμιά απολύτως νοηματική ή θεματική συνοχή ή πληροφοριακή αξία. Στα σαράντα οκτώ χρόνια της ερευνητικής μου πορείας δεν έχω συναντήσει τέτοια συμπεριφορά.

Στις 12 Φεβρουαρίου 2023, απαντώντας σε κριτική του Νάσου Βαγενά στην εφημερίδα «Το Βήμα», ο εν λόγω επώνυμος συλλέκτης έγραφε ότι «από διμήνου η Canzone είναι υπό εκτύπωση σε ιδιωτική έκδοση, ενώ το 2023 θα κυκλοφορήσει εντός εμπορίου». Και συνέχιζε ως εξής: «Οπως και πρόκειται να οργανωθείέκθεση, που σχεδίαζα από χρόνια, των καλβικών τεκμηρίων από τη συλλογή μου».

Την «Canzone» δεν την είδαμε ακόμη τυπωμένη, παρόλο που βρισκόμαστε στον Μάρτιο του 2025. Και με γεμίζει απέραντη θλίψη το γεγονός ότι ο πατριάρχης των καλβικών σπουδών, ο σεβαστός καθηγητής Mario Vitti, απεβίωσε τον Φεβρουάριο του 2023 χωρίς να προλάβει να την πάρει στα χέρια του.

Ούτε για την έκθεση τεκμηρίων ανακοίνωσε κάτι νεότερο ο επώνυμος συλλέκτης. Διαβάσαμε, όμως, στην «Καθημερινή» για ένα πορτρέτο που απεικονίζει τον Ανδρέα Κάλβο και προέρχεται από τη συλλογή κάποιου ανώνυμου συλλέκτη των Αθηνών. Σύμπτωση; Αν πρόκειται για διαφορετικά πρόσωπα, η τακτική τους παρουσιάζει αξιοπρόσεκτες ομοιότητες. Η μόνη διαφορά είναι ότι στην περίπτωση του πορτρέτου το αγκίστρι έχει δόλωμα, ενώ στην περίπτωση της «Canzone» δεν είχε τίποτα. Ο ανώνυμος συλλέκτης θέτει σε δοκιμασία τη νοημοσύνη μας, ενώ ο επώνυμος συλλέκτης δοκιμάζει την υπομονή μας, αφού, για να παραφράσω τον Ηράκλειτο, «ούτε λέγει ούτε κρύπτει ούτε σημαίνει».

Ο Μ. Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης