Η λογοτεχνία της Περιφέρειας

Είναι ίσως από τους δημοφιλέστερους στίχους του ποιητή Τάκη Σινόπουλου (πόσοι άραγε γνωρίζουν σήμερα ότι υπάρχει βιβλίο του μέγιστου Γ. Π. Σαββίδη με τον τίτλο «Από τον Πάουντ στον Σινόπουλο») που περιλαμβάνεται στο ποιητικό του βιβλίο «Νυχτολόγιο» και ομολογεί με έναν έμμμεσα σπαρακτικό τρόπο το πώς διαμορφώθηκε συνολικά το ποιητικό του πρόσωπο: «Είμαι ένας άνθρωπος που έρχεται συνεχώς από τον Πύργο». Μπορεί ο Σινόπουλος να «ερχόταν διαρκώς από τον Πύργο», αλλά σπούδασε και έζησε δραστηριοποιούμενος επαγγελματικά (ήταν γιατρός) και ποιητικά στην Αθήνα, επιστρέφοντας συχνά στη γενέτειρά του και ίσως λόγω αυτής της εντοπιότητας να εξηγείται η μεγάλη του αγάπη για τον, επίσης από τον Πύργο ορμώμενο πολύ σημαντικό ποιητή, Γιώργη Παυλόπουλο. Αν λοιπόν ο Πύργος πιστώνεται με έναν δημιουργό τόσο σημαντικών ποιητικών βιβλίων (ανάμεσά τους «Η ποίηση της ποίησης», «Το άσμα της Ιωάννας και του Κωνσταντίνου», «Νεκρόδειπνος» και πολλά άλλα), πόσοι άραγε Νεοέλληνες έχουν εγκύψει με αμερόληπτη συγκίνηση και εμβρίθεια σε ένα ζέον κεφάλαιο της γραμματείας μας που ακούει στο όνομα «πνευματική και λογοτεχνική επαρχία»; Το τι της οφείλουμε μέσα στις πολλές δεκαετίες που αριθμεί η ιστορημένη και αξιολογημένη με πολλούς τρόπους δημιουργία των πνευματικών της ανθρώπων, τελικά, όσο κι αν για έναν ξένο νεοελληνιστή πολύ λίγη σημασία θα είχε σε ποια πόλη γράφτηκε ένα λογοτεχνικό αριστούργημα, αν ήταν δηλαδή η Καλαμάτα ή η Αθήνα, υπάρχει μια πάγια οφειλή για όσους έδρασαν και εξακολουθούν να δρουν στην περιφέρεια. Με την οφειλή αυτή να γίνεται ακόμα μεγαλύτερη καθώς μιλάμε συχνά για πνευματικούς δημιουργούς που δεν απέβλεψαν σε κανενός είδους εξαργύρωση των καταθέσεών τους, παρά μόνο στην έκφραση μιας αγωνίας και πώς η αγωνία αυτή θα μπορούσε να επικοινωνηθεί σε σχέση με όχι σπάνια πολύ λίγο ευαίσθητους συναδέλφους. Βέβαια όταν οι αποστάσεις έχουν σχεδόν εκμηδενιστεί σε βαθμό που το Παρίσι και το Ελσίνκι να λογαριάζονται ως κομμάτι της «γειτονιάς» μας, είναι το λιγότερο αστείο να αισθανόμαστε, για παράδειγμα, τα Γιάννενα να οριοθετούνται με έναν τρόπο που τα κάνει να φαντάζουν ότι ανήκουν σε μιαν άλλη χώρα σε σχέση με το Διδυμότειχο. Αυτή όμως είναι η ομορφιά της τέχνης και της λογοτεχνίας ειδικότερα: προορισμένη να καταργεί τις διαφορές και τις αποστάσεις, να το κατορθώνει αναδεικνύοντάς τες στην εσωτερική τους υφή που είναι πάντα τόσο συναρπαστική είτε πρόκειται για μια βόλτα στο τετράγωνο του σπιτιού μας είτε για ένα ταξίδι στη Βραζιλία.

Κώστας Ακρίβος

πεζογράφος

Βόλος: πλους αεροστάτου

Οπως κάθε απόγευμα, ξεκινάς την καθημερινή σου βόλτα από τον σιδηροδρομικό σταθμό, που δυστυχώς μετά το φθινόπωρο της κακοκαιρίας Ντάνιελ συνεχίζει να παραμένει κλειστός. Πρόκειται για ένα αρχιτεκτονικό αριστούργημα, έργο του πατέρα τού Τζόρτζιο ντε Κίρικο, ο οποίος γεννήθηκε σε αυτήν εδώ την πόλη και τα παιδικά του χρόνια τα αφηγείται στο βιβλίο «Αναμνήσεις από τη ζωή μου». Στη συνέχεια διασχίζεις την πλατεία Ρήγα Φεραίου, περνάς έξω από το δημοτικό θέατρο, που το λάμπρυναν με τη θητεία τους η Λυδία Κονιόρδου και ο Θέμης Μουμουλίδης, και φτάνεις στην παραλιακή λεωφόρο Αργοναυτών.

Ισως να μην υπάρχει σε ολόκληρη τη χώρα άλλος δρόμος που να σε «ταξιδεύει» τόσο μακριά, καθώς από εδώ ξεκίνησε ο Ιάσονας για το ωραιότερο ταξίδι της ελληνικής μυθολογίας. Βαδίζεις και σκέφτεσαι πως δίπλα σ’ αυτά τα νερά θα περπάτησαν, ονειρεύτηκαν και εμπνεύστηκαν τα γραπτά τους ο Κίτσος Μακρής, ο Νίκος Κολοβός, ο Ηλίας Λεφούσης, ο Γιάννης Τσίγκρας, ο Παναγιώτης Κατσιρέλος, ο Λάκης Παπαστάθης…

Γυρίζεις το βλέμμα προς την άλλη μεριά της παραλίας και βλέπεις την πόλη να τη σκέπει ο αρχοντικός ίσκιος του Πηλίου. Αλλες ιστορίες εδώ, άλλοι μύθοι· πρώτοι και καλύτεροι, εκείνοι με τους Κενταύρους.

Τώρα βρίσκεσαι μπροστά από το πανεπιστήμιο, τις παλιές καπναποθήκες Παπαστράτου. Δεν μπορεί να μην έρθουν στο μυαλό σου τα ονόματα του Αλέξανδρου Δελμούζου και του Δημήτρη Σαράτση (Αθεϊκά του Βόλου). Την ίδια στιγμή το φως του δειλινού γεμίζει με πολύχρωμες φωτοσκιάσεις τον Παγασητικό και μια ακτίνα του ήλιου πέφτει πάνω στη μαρμάρινη προτομή του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που βρίσκεται λίγο πιο πέρα από την εκκλησία-κόσμημα του Αγίου Κωνσταντίνου. Οχι άδικα τον έχουμε ανακηρύξει άγιο των ελληνικών γραμμάτων, ενώ ο συντοπίτης Λάκης Προγκίδης τον θεωρεί έναν από τους θεμελιωτές του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος.

Καθώς μπαίνεις στο πάρκο του Αθανασάκειου Μουσείου, στη σκέψη σου παρελαύνει μια σειρά από πρόσωπα που είτε σήμερα είτε παλαιότερα άφησαν το στίγμα τους στον χώρο της λογοτεχνίας, της δημοσιογραφίας, της κριτικής και της μετάφρασης. Στέκεσαι να πάρεις μια ανάσα μπρος σ’ ένα από τα υπαίθρια γλυπτά του πάρκου και σαν παιχνίδι σχηματίζεις νοερά έναν χάρτη διπλής όψεως, με αυτά τα πρόσωπα που σημάδεψαν την πνευματική παράδοση της πόλης.

Είναι, λοιπόν, εκείνοι οι Βολιώτες που επέλεξαν να δημιουργούν μακριά από την πόλη τους: Θανάσης Νιάρχος, Λένα Διβάνη, Κατερίνα Κωστίου, Χρίστος Παπαγεωργίου, Μιχάλης Τσιντσίνης, Τιτίκα Δημητρούλια, Μάγδα Τσιρογιάννη, Γιώργος-Ικαρος Μπαμπασάκης, Βασίλης Τσαλής, Βαγγέλης Προβιάς, Ζέτα Κουντούρη, Κώστας Τσιούφης, Θεοδόσης Μίχος, Μάριος Μιχαηλίδης, Γιάννης Αντάμης, Γιώργος Θάνος… – και, βέβαια, οι οιονεί παρόντες: Θανάσης Κωσταβάρας, Μιχαήλ Μήτρας, Βασίλης Στεριάδης, Ζάχος Σιαφλέκης, Γιάννης Φάτσης. Είναι, όμως, και αυτοί που συνεχίζουν να παραμένουν εντός των τειχών: Γιάννης Τζώρτζης, Ασημένια Σαράφη, Νίκος Βαραλής, Δημήτρης Καρακίτσος, Γιώτα Κούγιαλη, Αννίτα Πρασσά, Νίνα Θωμά, Γιάννης Παπαδόπουλος, Λίνα Φυτιλή, Απόστολος Στραγαληνός, Χρόνης Μουστάκας, Αννα Φλωροπούλου – και, βέβαια, ο πεζογράφος και μεταφραστής του «Μόμπι Ντικ» Θανάσης Χριστοδούλου.

Τελευταίος σταθμός αυτής της οδοιπορίας, η παραλία του Αναύρου. Κάθεσαι να πιεις ένα τσίπουρο στο εξοχικό κέντρο «Αύρα» και αναλογίζεσαι με μελαγχολία τα λογοτεχνικά στέκια και τις βιβλιοφιλικές δράσεις επί δημαρχίας του Μιχάλη Κουντούρη, του Δημήτρη Πιτσιώρη, του Πάνου Σκοτινιώτη.

Σήμερα, ό,τι κρατάει «ζωντανό» το βιβλίο στον Βόλο είναι το θερινό τριήμερο λογοτεχνίας στο Αρχοντικό Ζαφειρίου, κάποιες σποραδικές βιβλιοπαρουσιάσεις από τη βιβλιοθήκη Σπίρερ, το Πορφυρογένειο Ιδρυμα και τα βιβλιοπωλεία, καθώς και οι τοπικές εκδόσεις ΗΒΗ. Είναι όμως αυτά αρκετά για μια πόλη στην οποία ιδρύθηκε το πρώτο πανελλαδικά Εργατικό Κέντρο, κυκλοφόρησε η πρώτη επαρχιακή εφημερίδα, λειτούργησε το πρωτοποριακό Παρθεναγωγείο και που κατά καιρούς έχουν εγκωμιάσει την πολιτιστική της ταυτότητα τόσοι και τόσοι, συγγραφείς και μη;…

g

Σουλεϊμάν Αλάγιαλη-Τσιαλίκ

ποιητής

Οι άγνωστες φωνές της Ρόδου

Είναι μεγάλη ευλογία το να ζει κανείς στο νησί του Απόλλωνα και να λούζεται με το ευτυχισμένο φως του. Να δημιουργεί με τις αισθήσεις σε εγρήγορση και πάντα με μια κραυγή αισιοδοξίας προς το πεπρωμένο που δεν το δυναστεύει ο θάνατος. Ισως γιατί το να ζει σε αυτό το σμαραγδένιο νησί και να ακούει διαρκώς τον φλοίσβο του Αιγαίου που σβήνει στις βλέβες του ισοδυναμεί με τη φωτιά που κάνει το αίμα μας να καίει και το κερί της αγρυπνίας των νεκρών να λιώνει σαν την πίστη των απελπισμένων. Είναι η αδιάπτωτη συνέχεια της νεκρικής πυράς του Ομήρου.

Δεν σκέφτηκα ποτέ να μετακομίσω από τον τόπο μου. Δεν ζήλεψα ποτέ τους φίλους που ζουν στο κλεινόν άστυ. Είναι αλήθεια πως στους τόπους που δεσπόζει ο Κερδώος Ερμής συνήθως υπάρχει και ανάπτυξη πνευματική. Τα νησιά μας από τους αρχαϊκούς χρόνους είχαν τέτοια ανάπτυξη στο εμπόριο και τη ναυτιλία ώστε γρήγορα (ειδικά η Ρόδος και η Κως) οδηγήθηκαν σε έναν αξιόλογο πνευματικό πλούτο.

Ηδη από τον 7ο π.Χ. αιώνα ο Πεισίνος από τη Λίνδο γράφει την «Ηράκλεια». Τον 6ο αιώνα π.Χ εμφανίζονται ο Κλεόβουλος ο Λίνδιος, ένας από τους επτά σοφούς, και η Κλεοβουλίνη η κόρη του που ασχολήθηκε με τα εξάμετρα αινίγματα. Ο μελικός ποιητής Τιμοκρέων από την Ιαλυσσό, ο κωμωδιογράφος Αντιφάνης, ο Εύδημος ο Ρόδιος, ο Ανταγόρας ο Ρόδιος, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, ο Σιμίας ο Ρόδιος που ασχολήθηκε με τα τεχνοπαίγνια. Επίσης ο ιστορικός Εύδοξος, ο ρόδιος γιατρός Φιδίας που τιμήθηκε για τις υπηρεσίες του από τους Αθηναίους το 303  π.Χ., ο Τιμοσθένης, ναύαρχος του Πτολεμαίου Β’ που έγραψε για φυσικά φαινόμενα και τη γεωγραφία και ο Σωκράτης ο Ρόδιος που έγραψε για τον εμφύλιο των Ρωμαίων. Ακόμη ο Ζήνων και ο Παναίτιος, ιδρυτής της Μέσης Στοάς, ο Εκάτων, καθώς και οι Ανδρόνικος, Κάστωρ και Πλάτων, ρόδιοι φιλόσοφοι και ρήτορες, όλοι τους έζησαν και μεγαλούργησαν στο νησί της Ρόδου κατά την αρχαιότητα.

Αν προσπεράσουμε τους βυζαντινούς και ιπποτικούς χρόνους, κατά την Ιταλοκρατία ο Γεράσιμος Δρακίδης, ο Θεόδωρος Κωνσταντινίδης, ο Αναστάσιος Βρόντης και ο Ευστάθιος Λαγκάνης προστίθενται στα γράμματα του νησιού. Μάλιστα ο τελευταίος θα ασχοληθεί με τα γνωστά δίστιχα νανουρίσματα. Επίσης η μεταπολεμική εποχή έχει δώσει σπουδαίους λογοτέχνες, όπως οι Γιάννης Κωνσταντάκης, Φώτης Βαρέλης, Παντελής Ευθυμίου, Βάσος Χατζηπαπάς, Νίκος Κάσδαγλης, Ειρήνη Βογιατζή-Χαραλάμπη και Τίτσα Πιπίνου. Μάλιστα ο Παντελής Ευθυμίου από το Γεννάδι της Ρόδου, ο Δημήτρης Τσαλυμάς από το νησί της Λέρου (ο οποίος ζούσε όμως στη μακρινή Αυστραλία και έγραφε παράλληλα και στις δύο γλώσσες) και ο Δ. Αντωνίου από την Κάσο είναι τρεις ποιητές που δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτα από τα μεγάλα και καθιερωμένα ονόματα της σύγχρονης ποίησης.

Το να ζει και να δημιουργεί κανείς στην Περιφέρεια δεν διαφέρει ως προς τους ποιητικούς συλλογισμούς, τα ερωτήματα και τις αγωνίες γύρω από καίρια σημεία της σημερινής πραγματικότητας. Η ποίηση πάντα αναζητεί με την ποιότητα και την κυριαρχία των λέξεων να περιγράψει την ανθρώπινη ύπαρξη και τον ανθρώπινο σπαραγμό με την τελειότητα του λόγου, απ’ όπου κι αν προέρχεται.

g

Μάκης Αξιώτης

ιατρός, συγγραφέας

Η Λέσβος αντάμα με τον πολιτισμό της μέσα στους αιώνες

«Μνάσασθαί τινά φαιμι και άψερον αμμέων». Η Λέσβος, το τρίτο νησί της Ελλάδας, τον 7ο π.Χ. αι. ήταν πασίγνωστη, σ’ όλο τον τότε γνωστό κόσμο, με τη δέκατή της μούσα, τη «Σαπφώ την Ερεσία», που δεν ξεχάστηκε ποτέ. Στους αιώνες που πέρασαν από τότε, η ομορφιά του «αγέρα που ορμά στα φύλλα της βελανιδιάς των βουνών της» έφθασε στον Οδυσσέα Ελύτη, ώστε να υμνήσει το νησί, «τον κλήρο και την εξουσία της γενιάς του», στα πέρατα του κόσμου. Η Λέσβος πάντα ήταν σταυροδρόμι του πολιτισμού, στα όρια της Ανατολής με τη Δύση. Τα «Απέναντι», γεμάτα με θραύσματα της Αιολικής διαλέκτου, έστελναν και έπαιρναν ιδέες, μουσική αρμονία, ποίηση, λογοτεχνικές ανησυχίες. Δάσκαλοι φωτισμένοι της Σμύρνης, του Αϊβαλιού, της Περγάμου, πηγαινοέρχονταν στο στενό πέρασμα, φτάνοντας και μέχρι το κλεινόν άστυ. Ο Βενιαμίν ο Λέσβιος και μετά τη Μικρασιατική τραγωδία, οι Αϊβαλιώτες Φώτης Κόντογλου και Ηλίας Βενέζης ήταν μερικοί από τους φορείς της.

Στο πρώτο μισό του 20ού αι. χάραξαν τα γράμματα και τις τέχνες του νησιού τα γεγονότα του Δημοτικισμού και η σύγχρονη ύπαρξη λογοτεχνών και ζωγράφων, που ξέφυγαν από τα στενά του όρια της Λέσβου και «μπλέχτηκαν» στα δρώμενα της Πρωτεύουσας, αλλά και όχι μόνο. Το νησί συμμετέχει στην πρώτη γραμμή, με τον Αργύρη Εφταλιώτη και άλλους πολλούς, σε βαθμό που η άφιξη του Ψυχάρη σ’ αυτό να γίνει με δημόσια υποδοχή. Με τον παιδαγωγό τού «κλείστε τα σχολειά», τον Μίλτο Κουντορά. Εντυπα, όπως η Χαραυγή, κυκλοφορούν παντού. Τότε αρχίζει να γεννιέται και η λεγόμενη «Γενιά του 30», η οποία μπορεί βέβαια, σύμφωνα με ορισμένους μελετητές,  να μην μπορεί να χαρακτηριστεί σαν «σχολή», αφήνει όμως ανεξίτηλα σημάδια σ’ όλη την Ελλάδα. Το παράδειγμα του Στράτη Μυριβήλη αποτελεί το γνωστότερο δείγμα γραφής. Ξεκινώντας από την τοπική του εφημερίδα, γίνεται πασίγνωστος και στο εξωτερικό, με μεταφράσεις των έργων του. Ο Κώστας Κόντος, ο Νίκος Κάλας (Νικήτας Ράντος) και αμέτρητοι άλλοι είναι στο ίδιο μετερίζι. Ζωγράφοι, όπως ο Ορέστης Κανέλλης, οι Γεραλήδες, ο Πρωτοπάτσης, ο Στρατής Αξιώτης, προβάλλουν το νησί παντού. Η λαϊκή ζωγραφική, με αφετηρία τον «τσολιά Θεόφιλο», περνά στα παγκόσμια δεδομένα. Η σχέση της Λέσβου με την πρωτεύουσα και η όποια επιρροή και συμπόρευση με την ιστορία των γραμμάτων, της τέχνης και των κοινωνικών αγώνων περνά πάντα μέσα από τη «μεταδημότευση» προς αυτήν των ανθρώπων της κουλτούρας και τον συνεχή επαναπατρισμό τους στον τόπο που λάτρεψαν και δημιούργησαν στο χαρτί και στον καμβά τις πρώτες τους ανησυχίες. Στέκια στην πρωτεύουσα λειτούργησαν πολλά (και λειτουργούν), όπου το γάργαρο νερό της Λεσβιακής Αιολικής Διανόησης ερχόταν σε γόνιμη επαφή αλληλο-επηρεασμού με την Αττικο-Ιωνική, Αθηναϊκή Κουλτούρα. Και αυτό πιστεύω πως συνεχίζει να γίνεται και τώρα, αν και με διαφορετικό τρόπο, μέσα στη δύσκολη εποχή που ζούμε. Τώρα, μέσα στην ηλεκτρονική λαίλαπα και στον ατομισμό της κοινωνικής συμπεριφοράς, χάνονται τα φωτεινά σημάδια που ίσως τροφοδοτούν υπόρρητες διασυνδέσεις και αλληλεπιδράσεις, στον πάντα υπάρχοντα και αναγκαίο για τον άνθρωπο χώρο του πνεύματος. Λείπει η κριτική και η αυτοκριτική των «εμφανών στα πράγματα διανοούμενων» και καταβυθίζονται, ευτυχώς με αρκετές εξαιρέσεις, «οι αδάμαστοι αδάμαντες» της αντίθεσης στη μαζική κουλτούρα. Τώρα δυστυχώς είναι πολύ δύσκολο να καταμετρήσεις την επιρροή της μεγάλης εκδοτικής κίνησης νέων τίτλων από τους Λέσβιους συγγραφείς του νησιού, στα δρώμενα της Ελληνικής πνευματικής δημιουργίας. Οι τόμοι των Εταιρειών Λεσβιακών και Αιολικών μελετών και του Λεσβιακού Ημερολογίου, με πάμπολλες σημαντικές εργασίες, τα εκδιδόμενα βιβλία (και στην πρωτεύουσα), η εικαστική προσφορά (π.χ. του Μανώλη Καλιγιάννη, του Στρατή Αθηναίου, της Ηώς Αγγελή, της Μαρίας Γιαννίκου κ.ά.) σίγουρα προσφέρουν «κάτι» που ίσως δεν διακρίνεται πια στις ροές επιρροής μεταξύ των κόσμων, του «αληθινού» και γόνιμου πολιτισμού. Δεν διακρίνονται βέβαια πρόσωπα που κινούν νήματα τα οποία αλλάζουν τη φορά του ανέμου στον πολιτισμό, όπως πριν, οι τομές έχουν αμβλυνθεί κάτω από τόνους άχρηστου τυπωμένου χαρτιού, αλλά η λεπτομερής έρευνα σε αξιολογότατα έργα θα μπορούσε να γίνει το υφάδι σε ένα ευρύ φάσμα πεδίων που μπορούν να συνεισφέρουν στον μεγάλο καμβά της έννοιας πολιτισμός, κάτω από την σκέπη του ανθρωπισμού που βρίσκεται στα «απειλούμενα είδη».

Πρέπει όμως να συνυπολογίσουμε και άλλες εκφάνσεις του Πολιτισμού που δρουν σαν κάποιας μορφής ραχοκοκαλιά στη «διατήρησή» του. Τα βραβεία της UNESCO στην «Αϋλη κληρονομιά της Κεραμικής Τέχνης» στους Κουρτζήδες της Αγιάσου και στον Δ. Κουβδή του Μανταμάδου, τα πολλά, σημαντικά Θεατρικά Εργαστήρια με το έργο τους στις «Συναντήσεις του Αιγαίου». Αλλά και οι τόποι, όπου φυλάσσεται, φιλοξενείται και προβάλλεται αυτή η κληρονομιά του νησιού. Από τις μοναδικές οροφογραφίες στα Αρχοντικά του νησιού, τα Ψηφιδωτά από τις αρχαίες βίλες, στα Αρχαιολογικά της Μουσεία, την «τέχνη» στα εργαλεία των παλαιολιθικών της επισκεπτών, στα Εργοστάσια της Βιομηχανικής κληρονομιάς, που μετατράπηκαν σε κοιτίδες «εξάσκησης» των πολιτισμικών δρώμενων, αλλά και της μοναδικότητας της Πετρωμένης Ζωής των Γεωλογικών του Αιώνων, στα πάρκα και στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας (σε αυτά τα δύο πρέπει να αναφέρουμε την προσφορά του Νίκου Σηφουνάκη).

Ετσι έχουν τα πράγματα στο νησί που ζω και αγαπώ, πάντα όμως σύμφωνος με τα λεγόμενα του Enzo Traverso τού «εγώ στην Ιστορία» και την πίστη μου στο ότι «η σημερινή μου βεβαιότητα θα ‘ναι ίσως η αυριανή μου αμφιβολία».

g

Γιάννης Καισαρίδης

πεζογράφος

«Επιστρέφω στη Βέροια χωρίς να έχω φύγει»

«Είμαι ένας άνθρωπος που έρχεται συνεχώς από τον Πύργο». Τάκης Σινόπουλος

Στα χρόνια της αυτοματοποίησης, της απόλυτης βιασύνης, της ισοπεδωτικής παγκοσμιοποίησης, τώρα που «…μας παίρνει όλους παραμάζωμα η κρίση της κουλτούρας, μιας κοινά μοιρασμένης πολιτισμικής προφάνειας… […] δίχως να διακρίνεται κάτι νέο και καλύτερο, ένα όραμα που θα ενώσει τις κοινωνίες…» (Ολιβιέ Ρουά, «Η ισοπέδωση του κόσμου», Εστία), η Μυθοπλασία, φθεγγόμενη με τον δικό της μοναδικό τρόπο, αποδεικνύεται, για όσους βλέπουν ή θέλουν να δουν, το πιο αποτελεσματικό αντίδοτο στην εξαιρετικά πολωμένη εποχή μας, η απάντηση στη βαρβαρότητα.

Δεν θα έπρεπε, λοιπόν, να μας ενδιαφέρουν σήμερα περισσότερο ίσως από ποτέ τα συγγραφικά και όχι μόνον έργα που, προερχόμενα από τη λεγόμενη «ελληνική επαρχία» (Παλαιότερα θεωρούσαν ότι μέσω αυτών «Προκαλείται μια αναταραχή στο εκδοτικό τέλμα τής Πνευματικής επαρχίας και ένας αφυπνιστικός ερεθισμός»…), αναδεικνύουν κάτι διαφορετικό, καμιά φορά και πρωτόγνωρο; Τα έργα όπου ο δημιουργός τους – πέραν των άλλων ευρύτερων αναζητήσεων – επιχειρεί να επαναμαγεύσει, μαγευόμενος, τον τόπο του, να συλλάβει, να αποκαλύψει και να αποδώσει τη χαμένη του μαγεία, τα (μυστικά, συχνά) σημάδια που συγκροτούν την τυχόν μοναδικότητά του; Εργα που συχνά είναι – βαθύτατα ή μη – συνυφασμένα/ταυτισμένα  κ α ι  με τις ιστορικές και κοινωνικές περιπέτειες του τόπου αυτού; Ομως, έχει κανείς (πλέον;) ανάγκη τα έργα αυτά;

Πώς θα αναπτυχθεί πνευματικά η – δυστυχώς, διαρκώς φθίνουσα σε όλα τα επίπεδα – ελληνική επαρχία; Γιατί οι αρμόδιοι φορείς και τα ΜΜΕ – όχι μόνον των Αθηνών αλλά και της… «Συμπρωτεύουσας» – δεν στρέφουν περισσότερο το βλέμμα τους στην… ντόπια «διανόηση», δεν ανασκάπτουν, δεν αναζητούν, δεν καλλιεργούν τρόπους ανάπτυξης και ανάδειξης; Συνήθως, όπου υπάρχει ένας ουσιαστικού χαρακτήρα δεσμός ή/και θεσμός (λογοτεχνικό περιοδικό, Βιβλιοθήκη, Βιβλιοπωλείο, εκδοτικός οίκος, τοπικός τύπος, «φεστιβάλ», συνέδριο;), η ισχύς τών Γραμμάτων και των Τεχνών ενισχύεται κατά έναν βαθμό. Πυροδοτούνται ζυμώσεις, συναντήσεις των δημιουργών, αλληλεπιδράσεις, αναγνωστικό ενδιαφέρον.

Τη στιγμή αυτή στην ελληνική επαρχία άνθρωποι νιώθουν την ανάγκη να γράψουν. Σε τι «είδους» Βιβλιοθήκες μπαινοβγαίνουν, τι διαβάζουν, τι έχουν μεγαλύτερη ανάγκη, πώς θα μπορούσαμε να τους βοηθήσουμε; Γιατί αυτοί είναι η αυριανή ελπίδα (σήμερα που η ανησυχία για την τύχη της Ανάγνωσης και για τη μοίρα του Βιβλίου διαρκώς διογκώνεται), η πρώτη ύλη, η μαγιά, κ α ι  για να γράψουν κι άλλοι, αλλά, κυρίως, για να διαβάσουν περισσότεροι.

Σημαντικοί ποιητές και πεζογράφοι δημιουργούν στην περιοχή μου και δημοσιεύουν έργα τους. Παρέμειναν στον τόπο τους. Αντιστάθηκαν. Αντιστέκονται. Αναζητήστε τους, διαβάστε τους, γνωρίστε τους.

Ο σπουδαίος Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος στον γενέθλιο Πύργο (του) ετάφη, ψηλά δε πάνω από την πόλη μου, στις βόρειες πλαγιές του Βερμίου όρους, στο Γραμματικό του, αναπαύεται ο μεγάλος Μάρκος Μέσκος·

στα έγκατα της γης

δουλεύουν συγγραφείς.

Χρόνια επιχειρώ με τη διαφεύγουσα λάμψη των λέξεών μου να συνομιλήσω με το απόκοσμο κάλλος τού Τόπου μου, το φως και το σκοτάδι τού Ιερού στην πόλη μου να εγκαταστήσω εντός των γραπτών μου και εντός μου· είμαι ένας άνθρωπος που επιστρέφει συνεχώς στη Βέροια, δίχως να έχει φύγει ποτέ από αυτήν.

g

Γιάννης Στρούμπας

ποιητής

Η Κομοτηνή στη λογοτεχνική διαχρονία

Η δυναμική της ελληνικής επαρχίας να εμπνεύσει λογοτεχνικά έργα ικανά να αναδειχτούν σε κλασικά διαμορφώνεται από ποικίλους παράγοντες. Η επαρχιακή «καταγωγή» του λογοτεχνικού έργου δεν ακυρώνει τις προϋποθέσεις που ισχύουν για κάθε άλλο προκειμένου να διεισδύσει στο αναγνωστικό κοινό: τη στιβαρή γραφή, την εμπνευσμένη πλοκή, την απρόβλεπτη εξέλιξη, τους διεισδυτικούς στοχασμούς, τους ολοκληρωμένους χαρακτήρες, τη συναισθηματική κινητοποίηση. Εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις της λογοτεχνικότητας, η «γεωγραφική» προέλευση ενός λογοτεχνικού έργου επίσης ενεργοποιεί το ενδιαφέρον. Η Σκιάθος του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, η Ανατολική Θράκη του Γεώργιου Βιζυηνού αλλά και, στο σύγχρονο παρόν, η Ηπειρος του Σωτήρη Δημητρίου αποτελούν επαρχιακά λογοτεχνικά περιβάλλοντα που αγαπήθηκαν. Η ελληνική επαρχία τροφοδοτεί διαρκώς τη λογοτεχνία τόσο με αξιόλογα έργα που διαδραματίζονται εκεί όσο και με σημαντικούς λογοτέχνες.

Ιδίως η Κομοτηνή, τόπος καταγωγής και διαβίωσης του υποφαινομένου, έχει να επιδείξει συνθήκες «εξωτικές», προσφερόμενες για καλλιτεχνικές θεωρήσεις. Η πολυπολιτισμικότητα της πόλης συνιστά ίσως την κύρια ιδιαιτερότητά της. Η απόστασή της από την ελληνική πρωτεύουσα και ο ακριτικός της χαρακτήρας, με την έντονη παρουσία του στρατού, την καθιστούν επίσης σημείο αναφοράς. Στοιχείο της προσωπικότητάς της είναι και ο νεανικός της πληθυσμός, με τους χιλιάδες φοιτητές που σπουδάζουν στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο. Τα ίδια στοιχεία είναι και «μυθιστορηματικά».

Ετσι η Κομοτηνή ταξιδεύει στον χρόνο σαν αστική μα και καλλιτεχνική οντότητα, διά της λογοτεχνίας, της μουσικής και του κινηματογράφου. Από τον κομοτηναίο έμπορο Κιαπούλογλου στην κινηματογραφική ταινία του Ορέστη Λάσκου «Για ποιον χτυπά η κουδούνα» μέχρι την τηλεοπτική σειρά «Μη μου λες αντίο» του Μανούσου Μανουσάκη και τον «αταίριαστο» έρωτα της φοιτήτριας Χριστίνας με τον μουσουλμάνο δάσκαλο Μουράτ, η Κομοτηνή προσέρχεται στην τέχνη με τα ατού της. Το ομότιτλο μυθιστόρημα της Αναστασίας Καλλιοντζή θέτει στο φόντο της μυθοπλασίας του «μια καταπληκτική πόλη στο τέρμα Θεού».

Οι ίδιοι οι κομοτηναίοι συγγραφείς τιμούν λογοτεχνικά την πόλη. Ο Μισέλ Φάις (μυθιστόρημα «Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου») θέτει στο μικροσκόπιο την Κομοτηνή, ανασυστήνοντάς την: «Το φρούριο της Κομοτηνής η μητέρα μου (σε ηλικία επτά με εννέα ετών) το επρόλαβε. Ητανε όπως η Βαστίλη». Ο Αναστάσης Βιστωνίτης σημειώνει (ποίημα «Εγνατία 1958»): «Εξαρθρωμένη πόλη·/ ακατοίκητα χρόνια./ Ακόμη κατεβαίνουν κάρα./ Στις ρόδες τους τρίζει ο καιρός,/ φεύγει το καλοκαίρι σαν κάτι στυφό,/ σκισμένος τοίχος, ασβέστης, σκόνη, ξεκοιλιασμένα βαρέλια». Ο Χρήστος Χαρτοματσίδης βυθίζεται στο θρακικό παρελθόν (μυθιστόρημα «Μια εταίρα θυμάται»): «Ο φύλακάς μου μού είπε πως στο βουνό, στη Ροδόπη, υπήρχαν μάντρες όπου έφτιαχναν το περίφημο πρόβειο τυρί. Στις πλαγιές επίσης είδα αμπελώνες – θα έπρεπε να παράγουν κι άφθονο κρασί».

Η πόλη εμπνέει και ποίηση μελοποιημένη. Ο Θανάσης Γκαϊφύλλιας επιστρέφει από τις αθηναϊκές μπουάτ, για να της δώσει τη σβησμένη της φωνή («Κομοτηνή»): «Κομοτηνή, Κομοτηνή,/ φωνή σβησμένη απ’ τη βροχή κι απ’ τις αρβύλες,/ λησμονημένη και γυμνή/ κοιτάς το αύριο κρυφά πίσω απ’ τις γρίλιες». Ο Λάκης Λαζόπουλος («Σε νοσταλγώ») δεν απεξαρτάται ποτέ από τα χρώματα της φοιτητικής του πόλης: «Κομοτηνή μου, είσαι η ψυχή μου,/ είσαι η ψυχή μου, σε νοσταλγώ». Ο δε Μιχάλης Γκανάς καδράρει την επαρχία στη λογοτεχνική διαχρονία, μ’ ένα τραγούδι-ποίημα που ποτέ δεν παλιώνει («Καράβια στη στεριά»): «Ποιος είδε φάρο στον Ψηλορείτη,/ στην Ελασσόνα λευκό πανί,/ κι ένα καράβι από την Κρήτη/ να πιάνει Ξάνθη, Κομοτηνή». Το ταξίδι ασφαλώς συνεχίζεται.

g

Βασίλης Τσιαμπούσης

πεζογράφος

Ας περιμένουμε τα αξιόλογα έργα των «επαρχιωτών»

Το 1984, διορισμένος στο Δημόσιο, στάλθηκα για τετράμηνη μετεκπαίδευση στη Θεσσαλονίκη. Τα σεμινάρια ήταν απογευματινά κι εγώ περνούσα τα πρωινά στο «Κατώι του βιβλίου», επί της Αριστοτέλους, στο σημείο που συναντά κάθετα την οδό Τσιμισκή. Εκεί, σε έναν μεγάλο πάγκο, εκθέτονταν τα βιβλία όλων των θεσσαλονικιών συγγραφέων. Αρχισα να τ’ αγοράζω και, μόλις διάβαζα το ένα, άρχιζα το επόμενο.

Από εκείνα τα αναγνώσματα πιο πολύ μου άρεσαν – και μ’ επηρέασαν στα πρώτα γραπτά μου – όσα, τρία χρόνια νωρίτερα, ο Δημήτρης Μαρωνίτης μιλώντας για τη δουλειά του Γιώργου Ιωάννου τα είχε χαρακτηρίσει «επαρχιακή λογοτεχνία». Παίρνοντας το μέρος του Ιωάννου, αν και καταλάβαινα τι ήθελε να εκφράσει, με δηκτικό βέβαια τρόπο, ο καθηγητής, έδωσα στην πρώτη συλλογή διηγημάτων μου τον τίτλο: «Η βέσπα και άλλα επαρχιακά διηγήματα». Σκέφτηκα, δηλαδή, πριν κάποιοι χαρακτηρίσουν και τα δικά μου κείμενα «επαρχιακά», να δήλωνα ότι είχα απόλυτη συναίσθηση τι ακριβώς έγραφα.

Στις δεκαετίες του 1970 και του 1980 πολλοί νέοι λογοτέχνες, κυρίως από την επαρχία αλλά, παραδόξως, και από τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα, επηρεασμένοι από παλαιότερους συγγραφείς, έγραψαν καλά «επαρχιακά» διηγήματα. Και, παρόλο που η εποχή έψαχνε για κάτι μοντέρνο και πρωτοποριακό, μπόρεσαν να κυκλοφορήσουν τα βιβλία τους και κάποιοι να κάνουν εντύπωση για τους εξής απλούς λόγους: α) Για το ότι είχαν αφηγηματικές αρετές, ανεξάρτητα από το θέμα τους και από τον χώρο στον οποίο διαδραματίζονταν οι ιστορίες τους. β) Διότι βρήκαν εκδότες σε μια εποχή άνθησης της βιβλιοπαραγωγής, τότε που όλες σχεδόν οι εκδόσεις έφερναν κέρδη ή «έβγαζαν τα λεφτά τους». Και γ) γιατί υπήρχαν πολλά λογοτεχνικά περιοδικά και ένθετα εφημερίδων που ασχολούνταν με τη λογοτεχνική κριτική, συστήνοντας όσους νέους συγγραφείς άξιζαν να προβληθούν.

Ας έλθουμε τώρα στη σημερινή εποχή. Στις μέρες μας το βιβλίο έχει ισχυρότατους ανταγωνιστές: το Ιντερνετ, τα ψηφιακά παιχνίδια που «χωρούν» σε ένα κινητό τηλέφωνο, τις τηλεοπτικές πλατφόρμες, τις τηλεοπτικές σειρές που έχουν αντικαταστήσει τα μυθιστορήματα ή τα μετατρέπουν από κείμενο σε εικόνα… Ως εκ τούτου, η ζήτηση των βιβλίων μειώθηκε και κάποιος θα περίμενε ότι ο αριθμός όσων εκδίδονται κάθε χρόνο είναι μικρότερος από παλιά.

Αυτό όμως μάλλον δεν ισχύει. Διότι πολλοί συγγραφείς, αλλά και κάποιοι που πιστεύουν ότι μπορούν να γίνουν συγγραφείς, εκδίδουν «ιδίοις αναλώμασιν» τα βιβλία τους – εξάλλου το κόστος έκδοσης με τα νέα ηλεκτρονικά μέσα είναι πολύ χαμηλό σε σχέση με τα παλιότερα χρόνια. Τα προηγούμενα χρόνια όμως για να εκδοθεί ένα βιβλίο περνούσε από κάποια κρίση, από κάποια αξιολόγηση εκ μέρους των εκδοτικών οίκων, άρα έπρεπε να έχει κάποια ελάχιστη ποιότητα. Ενώ σήμερα κυκλοφορούν και βιβλία που πάσχουν φανερά.

Σε μια τέτοια συγκυρία οι καλοί συγγραφείς –ιδίως οι επαρχιώτες που για λόγους πρακτικούς κάνουν ελάχιστες παρουσιάσεις των έργων τους ή ελάχιστα πράγματα γράφονται σε έντυπα γι’ αυτούς – χάνονται μέσα στο πλήθος. Αλλά υπάρχουν σήμερα καλοί συγγραφείς στην επαρχία; Υπάρχουν, και μάλλον περισσότεροι από ό,τι σε άλλες εποχές, δύσκολα όμως γίνονται γνωστοί, παρόλο που αυτοπροβάλλονται από το Facebook και τα άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Μερικές φορές κάνουμε το λάθος να κρίνουμε την αξία ή την απαξία κάποιου συγγραφέως από ένα-δυο βιβλία. Οι λογοτέχνες όμως κρίνονται από το σύνολο του έργου τους, όταν περατωθεί, αλλά και από την αντοχή των κειμένων τους στον χρόνο.

Τα ωραία κείμενα που θυμόμαστε από παλαιότερες εποχές – και νομίζουμε ότι δεν γράφονται πια ισότιμά τους – είναι αποστάγματα μιας δεκαετίας, μιας εικοσαετίας, μιας ολόκληρης εποχής. Γι’ αυτό καλύτερα να περιμένουμε μήπως κάποιοι από τους πολλούς, άγνωστους σήμερα, «επαρχιώτες» συγγραφείς αφήσουν ένα έργο άξιο λόγου, έστω κι αν κάτι τέτοιο γι’ αυτούς δεν φαίνεται καθόλου σίγουρο.

Το νέο βιβλίο του Βασίλη Τσιαμπούση, που εκδόθηκε από την Εστία, έχει τίτλο «Χυμευτή αγάπη μου».