Οταν ο εθνικός συνθέτης της Δανίας ήρθε στην Ελλάδα

«Η Ακρόπολη είναι ένα θαύμα ομορφιάς, μεγαλείου, χάρης, και μεγαλοπρέπειας. Υπέροχη!! Υπέροχη!! Και σκεφτείτε! Αρχικά, νόμισα πως ήταν εξαιρετικά όμορφη, αλλά τίποτε παραπάνω. Το ίδιο δεν ισχύει και με την καλή μουσική; Απλώς, δώσ’ της χρόνο!!». Ετσι σχολίασε την πρώτη «συνάντησή» του με το μνημείο ο Καρλ Νίλσεν (1865-1931), ο εθνικός συνθέτης της Δανίας – από τη γέννηση του οποίου συμπληρώνονται φέτος 160 χρόνια. Από τον Φεβρουάριο έως τον Ιούλιο 1903, ο Νίλσεν είχε βρεθεί στην Ελλάδα, μαζί με τη σύζυγό του, τη γλύπτρια Ανε-Μαρί Μπρόντερσεν, η οποία μάλιστα μαθήτευσε στο Μουσείο της Ακρόπολης και παρήγαγε αντίγραφα προς πώληση.

Η αλληλογραφία του ζεύγους, καθώς και το ημερολόγιο του μουσικού, συνιστούν ανεκτίμητα ιστορικά τεκμήρια. Για παράδειγμα, αναδεικνύουν τη ζωηρή σχέση τους με τον – δανικής καταγωγής – βασιλιά Γεώργιο Α’. Σε επιστολή προς τον εκδότη του, ο Καρλ αναφέρει: «Στις 8 Απριλίου, δειπνήσαμε στο ξενοδοχείο Βρεταννία, κατόπιν πρόσκλησης του Βασιλιά… ο οποίος προσκαλεί τους Δανούς, κάθε χρόνο, επ’ ευκαιρία των γενεθλίων του [πατέρα του] Βασιλιά Χριστιανού». Στα παιδιά τους ο Νίλσεν αφηγείται: «Τις προάλλες, η Μητέρα κι εγώ προσκληθήκαμε να επισκεφθούμε τον Βασιλιά. Πήγαμε στο Παλάτι του, και συζητήσαμε πολλά, διαφορετικά πράγματα – και μιλούσε πολύ καλά δανικά». Από τις 10 Μαΐου, εξάλλου, ο Νίλσεν φιλοξενήθηκε πρόσκαιρα στα Ανάκτορα του Τατοΐου. Στο ημερολόγιό του σημειώνει: «Εκανα πολύ όμορφες διαδρομές – άλλοτε με ποδήλατο, άλλοτε με άλογο, ή με γαϊδούρι. Μίλησα με τον Βασιλιά για το κτήμα και τα περίχωρα. Είναι δικαιολογημένα υπερήφανος για τις φυτείες, εκεί».

ΚΑΤΣΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ. Τα κείμενα των ταξιδιωτών προσφέρουν, επίσης, μια σπάνια ματιά στον ελληνικό δημόσιο βίο. Από την Αθήνα, η Ανε-Μαρί ενημερώνει τη συνονόματη κόρη της: «Κάθε πρωί και κάθε απόγευμα, υπάρχουν μεγάλα κοπάδια κατσικών με μαύρα και καφέ στίγματα… Αρμέγονται μπροστά από τα σπίτια». Ο Νίλσεν γράφει στην κόρη τους, Ιρμελιν: «Την Κυριακή, πήγαμε στα Μέγαρα, και είδαμε αρκετές χιλιάδες… γυναίκες να χορεύουν στην πλατεία. Ηταν ντυμένες… με κόκκινες, κίτρινες, μπλε, βιολετί εθνικές φορεσιές… και χόρευαν σε μακριές γραμμές, σε επίσης περίεργη μουσική». Το ενδιαφέρον του κεντρίζουν και τα πασχαλινά έθιμα: «Οταν ήταν περίπου 12 το βράδυ, πάνω από 20.000 άνθρωποι συγκεντρώθηκαν, μπροστά από τη Μητρόπολη… Ολόκληρη η πλατεία έμοιαζε με τρεμάμενη θάλασσα φωτιάς… Στη συνέχεια, τραγούδησαν και έπαιξαν, και το πλήθος ζητωκραύγαζε και φώναζε από χαρά».

Αποκαλυπτικές είναι και οι εξορμήσεις τους. Από την Πάτρα, ο Καρλ και η Ανε-Μαρί ταξίδευσαν προς την Ολυμπία και τους Δελφούς. «Δεν έχω δει οτιδήποτε ομορφότερο στη ζωή μου» γράφει και αργότερα αναφέρει: «Την 1η Μαρτίου… περπατήσαμε από την Αθήνα… μέχρι τη Δάφνη, όπου είδαμε τη βυζαντινή εκκλησία. Στη συνέχεια, πήγαμε στην Ελευσίνα. Καθ’ οδόν, μπήκαμε στο νερό». Στην Ιρμελιν, ο Καρλ γράφει: «Εχθές, περπατήσαμε επί μακρόν… από την Κηφισιά ως την κορυφή του Πεντελικού, και τον Διόνυσο. Το βουνό έχει ύψος 3.600 πόδια, και αποτελείται από λευκό, αστραφτερό μάρμαρο». Αλλού σημειώνει: «Εκδρομή με τον Κρέμζερ [διευθυντή της Μουσικής Εταιρείας Αθηνών, και αρχιμουσικό στο Βασιλικό Θέατρο] στη Φυλή. Πολύ θερμός καιρός. Στο μοναστήρι, δίπλα από το μεγάλο φαράγγι, εξαίσιο, πόσιμο νερό και υπέροχο, άγριο τοπίο».

Ομως, αυτό που μάγεψε περισσότερο τον Νίλσεν ήταν το φως. Στην Κέρκυρα, γράφει: «Ο ήλιος καίει, και όλα δονούνται – ένα αιώνιο παιχνίδι της ζωής, παντού». Από την Αττική, η Ανε-Μαρί στέλνει γενέθλιες ευχές στη μικρή συνονόματη «με τον Ηλιο». Τελικά, ο Καρλ εκφράζει την επιθυμία να απεικονίσει «τον Ελληνικό Ηλιο, ανελισσόμενο πίσω από τα σκοτεινά βουνά της Ανατολής, μέχρι να λάμψει τριζοβολώντας, απαστράπτων και μεγαλοπρεπής, το μεσημέρι, και τελικά, σιγά-σιγά, να βυθιστεί πίσω από τον όμορφο Κόλπο της Αίγινας και τα μπλε βουνά στη Δύση, ερχόμενης της νύχτας».

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΗΛΙΟΣ». Στις 10 Μαρτίου ο Νίλσεν άρχισε να δημιουργεί την «Εισαγωγή Ηλιος». Στην πρωτεύουσα είχε ήδη συγχρωτιστεί με το Ωδείο Αθηνών. «Εχει 300-400 φοιτητές και μία κάπως καλή ορχήστρα – και πολλά χρήματα (ιδρύθηκε από έναν πλούσιο Ελληνα, με κεφάλαιο αρκετών εκατομμυρίων)», σχολιάζει, αναφερόμενος στον Ανδρέα Συγγρό. Προκειμένου να εργάζεται, ο διευθυντής του Ωδείου, Γεώργιος Νάζος, παραχώρησε στον Νίλσεν μια αίθουσα με πιάνο. Σε κάποια επιστολή, διαβάζουμε: «Ο Ηλιος καίει, όλη μέρα, κι εγώ γράφω, ξεχασμένος στο νέο μου ηλιακό σύστημα». Το έργο ολοκληρώθηκε την 23η Απριλίου. Παρά τις ελπίδες για ελληνική πρεμιέρα, η Εισαγωγή πρωτοεκτελέστηκε, στις 8 Οκτωβρίου 1903, στο Παλάτι Odd Fellow, στην Κοπεγχάγη, από τη Βασιλική Ορχήστρα της Δανίας. Διάφορες αρνητικές κριτικές ανέφεραν πως ο «Ηλιος» «δεν θερμαίνει», αλλά το κομμάτι κατέγραψε λαϊκή επιτυχία.

Υστερα από την αναχώρησή τους, η σχέση του Νίλσεν με την Ελλάδα μεταμορφώθηκε. Οι μελέτες του περί αρχαιοελληνικού θεάτρου, φιλοσοφίας, και μουσικής θεωρίας τον οδήγησαν, το 1907, να πραγματοποιήσει σχετική διάλεξη, στην Ελληνική Κοινότητα της Κοπεγχάγης. Το επιχείρημά του ήταν πως, στην Αρχαία Ελλάδα, η σημασία της μελωδίας υπερτερούσε της αρμονίας. Στο σύγχρονο πλαίσιο, υποστήριζε πως η μονοφωνία λύνει το πρόβλημα του «αποπνικτικού συναισθηματισμού», και οδηγεί προς ανώτερο αισθητικό αποτέλεσμα.

Η «ηλιόλουστη» μουσική περίοδος του Νίλσεν είχε αφήσει ως δώρο από την Ελλάδα ένα προσωπικό μανιφέστο: «Ο ήλιος είναι υπέροχο πράγμα, και κατανοώ πως οι άνθρωποι τον έχουν λατρέψει. Στη Νορβηγία, υπάρχουν ακόμη στοιχεία λατρείας του ήλιου. Στις στενές κοιλάδες, [όπου] οι ακτίδες του ήλιου σπανίως φτάνουν, είναι μέρα γιορτής όταν, επιτέλους, αντανακλούν στο σπίτι – και ο αγρότης, έπειτα, εναποθέτει λίγο βούτυρο, στο περβάζι, που λιώνει από τον ήλιο. Εν τέλει, πρόκειται για μια θυσία».