Η μεγάλη επιστροφή στον προστατευτισμό

«Οταν δεν περνούν τα σύνορα τα αγαθά, θα τα περάσουν οι στρατοί», έλεγε ο γάλλος οικονομολόγος Φρεντερίκ Μπαστιά στις αρχές του 19ου αιώνα, αναφερόμενος στις επιπτώσεις των δασμών και των οικονομικών πολέμων. Η Ιστορία φαίνεται να τον δικαιώνει καθώς οι εμπορικοί πόλεμοι προκαλούν συνήθως μεγάλες πιέσεις στους πολίτες και συχνά έχουν οδηγήσει σε στρατιωτικές αντιπαραθέσεις. Αυτή είναι η υπενθύμιση που κάνουν, λόγω των πρόσφατων διακηρύξεων του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για ενίσχυση του προστατευτισμού και επιβολή δασμών προς διάφορες κατευθύνσεις.

Πολλοί ιστορικοί συμφωνούν ότι οι εμπορικοί πόλεμοι ήταν βασικός παράγοντας για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη μεγάλη ύφεση στη δεκαετία του ’30 και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οπως περιγράφει η γαλλίδα ιστορικός Λουίζ Μπερνιέ, το 1892, το «Φρούριο Γαλλία» απομακρύνθηκε από το ελεύθερο εμπόριο στο αποκορύφωμα μιας δεκαετίας «προστατευτικής αντίδρασης» στη συνεχιζόμενη οικονομική ύφεση. Το μέτρο προστατευτισμού επιδείνωσε τον γαλλο-ιταλικό εμπορικό πόλεμο, τον οποίο η Ιταλία είχε ξεκινήσει με τη στροφή της στον προστατευτισμό στα μέσα της δεκαετίας του 1880. Το εμπόριο μεταξύ αυτών των χωρών μειώθηκε σημαντικά, ωθώντας την Ιταλία όλο και πιο κοντά στην Αυστροουγγαρία και τη Γερμανία – την Τριπλή Συμμαχία – τα χρόνια πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Την ίδια ώρα στις ΗΠΑ, το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα αυτοπροσδιοριζόταν ως το κόμμα του προστατευτισμού με κυριότερο εκφραστή τον πρόεδρο Ουίλιαμ Μακίνλεϊ, με παρατσούκλι «Ο Ναπολέων της Προστασίας» όταν εγκαταστάθηκε στον Λευκό Οίκο το 1897.

Ο υπερεθνικισμός, ο μιλιταρισμός και οι πόλεμοι των δασμών στα τέλη του 19ου αιώνα μεταδόθηκαν στον 20ο αιώνα και κατέληξαν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο – υποδηλώνοντας ότι η επιστροφή στον προστατευτισμό του παλιού θα μπορούσε να βλάψει πολύ περισσότερο από τις εθνικές οικονομίες.

Το 1922 και ξανά το 1930, παρατηρεί ο Φρέντερικ Μαρκ, του Ιδρύματος Οικονομικής Εκπαίδευσης, το Κογκρέσο των ΗΠΑ θέσπισε δασμούς που αποσκοπούσαν στην προστασία των αμερικανικών βιομηχανιών από τον ξένο ανταγωνισμό. Ο δασμολογικός νόμος του 1922 προκάλεσε ύφεση στην αμερικανική γεωργία. Την εποχή εκείνη, τα αγροτικά προϊόντα ήταν η μεγαλύτερη κατηγορία εξαγωγικών αγαθών που παράγονταν στην Αμερική. Οι δασμοί σε ξένα προϊόντα είχαν ως αποτέλεσμα σημαντική μείωση των ξένων αγορών αμερικανικών αγροτικών προϊόντων, η οποία επέφερε μεγάλο πλήγμα στους αμερικανούς αγρότες.

Το 1930 το Κογκρέσο θέσπισε ένα πιο εκτεταμένο καθεστώς υψηλών δασμών στις ξένες εισαγωγές. Την εποχή εκείνη η παγκόσμια οικονομία είχε αρχίσει να βρίσκεται σε ύφεση. Οι δασμοί έκαναν την ύφεση πολύ χειρότερη. Αλλες χώρες που έκαναν εξαγωγές στις ΗΠΑ επέβαλαν αντίποινα σε αμερικανικά προϊόντα. Πολλές χώρες επέβαλαν βαρείς δασμούς σε όλες τις εισαγωγές, ανεξάρτητα από την πηγή.

Οι δασμοί και τα αντίποινα ήταν ένας εμπορικός πόλεμος που επιδείνωσε την παγκόσμια ύφεση, η οποία προκάλεσε συρρίκνωση των οικονομιών σε όλο τον κόσμο, προκαλώντας πτωχεύσεις και οδηγώντας εκατομμύρια ανθρώπους στην ανεργία. Μέχρι το 1932 ολόκληρος ο κόσμος βρισκόταν σε βαθιά ύφεση για δύο ή περισσότερα χρόνια, χωρίς κανένα σημάδι ότι τα πράγματα βελτιώνονταν.

Η Γερμανία ήταν μεταξύ των χωρών που επλήγησαν περισσότερο από τους δασμούς, λόγω του βάρους των πολεμικών αποζημιώσεων από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και της φύσης της εξαιρετικά βιομηχανοποιημένης οικονομίας της. Η Γαλλία, η Βρετανία και οι ΗΠΑ ήταν η φυσική αγορά για τα υψηλής ποιότητας βιομηχανικά προϊόντα της Γερμανίας, επειδή ελλείψει των υψηλών δασμών στις εισαγωγές από τη Γερμανία, αυτές οι χώρες ήταν αρκετά πλούσιες για να αντέξουν οικονομικά γερμανικά μηχανήματα και άλλα βιομηχανικά προϊόντα.

Ο δασμολογικός νόμος των ΗΠΑ του 1930 είχε ως αποτέλεσμα να κλείσει η αγορά των ΗΠΑ στη Γερμανία. Οι δασμοί στη Γαλλία και τη Βρετανία είχαν παρόμοιο αποτέλεσμα, κλείνοντας αυτές τις αγορές στις εισαγωγές από τη Γερμανία. Μέχρι το 1932 η ύφεση είχε πλήξει βαριά τον γερμανικό λαό. Τα οικονομικά τείχη κατά της Γερμανίας πρόσθεσαν τα δεινά που είχαν υποστεί οι Γερμανοί λόγω ενός ακραίου υπερπληθωρισμού στις αρχές της δεκαετίας του 1920, ο οποίος εξάλειψε τις αποταμιεύσεις της μεσαίας τάξης.

Η οικονομική καταστροφή της Γερμανίας οδήγησε στην ενίσχυση του Αδόλφου Χίτλερ και των ναζί, οι οποίοι από περιθωριακό και βίαιο κόμμα ήρθαν πρώτοι στις εκλογές του 1932. Ενα χρόνο αργότερα ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος, με τα γνωστά επακόλουθα.

Ο ιστορικός του Πρίνστον Μαρκ-Ουίλιαμ Πάλεν θεωρεί ότι «η φιλελεύθερη οικονομική τάξη που δημιουργήθηκε μετά το 1945, διαλύεται σήμερα. Ο οικονομικός εθνικισμός, ιστορικά δημοφιλής σε περιόδους οικονομικής κρίσης, βρίσκεται και πάλι σε άνοδο στη Βρετανία, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες». Το εξηγεί θυμίζοντας ότι η Βρετανία, μέσω του Brexit, ανακοίνωσε την υποχώρησή της από την ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής αγοράς και ανακοινώνοντας μια νέα Βιομηχανική Στρατηγική, η οποία περιλαμβάνει κρατική επιδότηση επιλεγμένων βιομηχανιών και αυστηρούς περιορισμούς στη μετανάστευση για τους αλλοδαπούς εργάτες σε «κάθε τομέα και κάθε επίπεδο δεξιοτήτων». Ομοίως, στις γαλλικές προεδρικές εκλογές η συντριπτική πλειονότητα των υποψηφίων πρότεινε μια πλατφόρμα «πατριωτικής οικονομίας». Οσο για τον Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ, αναφέρεται με βδελυγμία στην «παγκοσμιοποίηση», λέγοντας πως «το ελεύθερο εμπόριο δεν είναι καλό».

Οπως παρατηρεί ο Πάλεν «σήμερα γινόμαστε μάρτυρες μιας επιστροφής στην ανταγωνιστική πολιτική προστατευτισμού που οδήγησε σε μεγάλες πολεμικές συγκρούσεις. Αυτό σημαίνει ότι δεν απειλείται μόνο η παγκόσμια οικονομία, αλλά και η παγκόσμια σταθερότητα και ειρήνη».