Ποια ελπίδα για τους χαμένους;

Μια ματιά στην εξέλιξη των εισοδημάτων παγκοσμίως εξηγεί την εκλογική απήχηση του προέδρου Τραμπ: Κατάφερε να εκφράσει την αγανάκτηση των σχετικά χαμένων της παγκοσμιοποίησης, της παλιάς βιομηχανικής τάξης που έβλεπε τις θέσεις εργασίας στη βαριά βιομηχανία να μετακομίζουν προς αυτούς που παράγουν τα νέα βιομηχανικά προϊόντα στην Κίνα. Τους έπεισε με το παλιό αφήγημα του παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος, όπου για να κερδίζει κάποιος έπρεπε, απαραιτήτως, να χάνει κάποιος άλλος.

Ετσι εμπνεύστηκε το αντίδοτο: «θα επιστρέψω τις δουλειές που σας “έκλεψαν”. Θα τις αφαιρέσω από τους υποχθόνιους Κινέζους με δασμούς, από τους εγκληματίες μετανάστες με απελάσεις, από τους ανίκανους δικαιούχους προγραμμάτων ισότητας (DEI) με καταργήσεις. Από την πρώτη κιόλας ημέρα».

Το μήνυμα σαγήνευσε όσους αισθάνονταν ότι απειλούνται αλλά δεν διανοούνταν άλλη αντίδραση εκτός από την τυφλή αντεπίθεση. Ψηφίζοντας Τραμπ, αντιστέκεσαι «αντρίκια» και έτσι βγαίνεις από την απεχθή συνομοταξία των loser.

Το μήνυμα αυτό αμφισβητεί τους οικονομικούς μηχανισμούς στους οποίους στηρίχθηκε η ευημερία στα τελευταία 40 χρόνια. Βρήκε γόνιμο έδαφος μεταξύ όσων δεν μπορούσαν να χαράξουν την προσωπική τους πλοήγηση στη σύγχρονη οικονομία. Σε άτομα που αισθανόντουσαν τη θέση τους να απειλείται, καταλάβαιναν ότι έπρεπε να προσαρμοστούν αλλά δεν έβλεπαν πώς. Η ευκολότερη διέξοδος δεν ήταν παρά να αναζητήσουν το γνώριμο παρελθόν μέσω της ανάκτησης προνομίων – οικονομικών και κοινωνικών.

Η Χίλαρι Κλίντον είχε χαρακτηρίσει το 2016 κάποιους υποστηρικτές του αντιπάλου της «αξιοθρήνητους» (deplorables). Ηταν άξιοι οίκτου και περιφρόνησης επειδή αδυνατούσαν να παίξουν με τους κανόνες του παιχνιδιού και δεν είχαν τη διάθεση να προσαρμοστούν. Η υπεροπτική της στάση δικαιολογούνταν επειδή θεωρούσε ότι οι θέσεις της ήταν «στη σωστή πλευρά της Ιστορίας»· ότι οι «αξιοθρήνητοι» ήταν μειοψηφία και μάλιστα φθίνουσα.

Οι οικονομικές εξελίξεις, τουλάχιστον ως προς τη μακροοικονομία, κινήθηκαν στην κατεύθυνση που θα επιθυμούσε η  κ. Κλίντον. Η οικονομία των ΗΠΑ ξεπέρασε την πανδημία, και έδειξε, ιδίως τα τελευταία χρόνια, δυναμική που  την ξεχώρισε παγκόσμια. Η ανεργία μειώθηκε ριζικά, ο ρυθμός ανάπτυξης είναι ικανοποιητικός, οι προοπτικές τεχνολογικής προόδου ευνοϊκότερες. Παρά ταύτα, οι εκλογείς που αισθάνονται να απειλούνται αυξήθηκαν σε αριθμό και επεκτάθηκαν ακόμη και σε μειονοτικές ομάδες που θεωρητικά βρίσκονταν στο στόχαστρο.

Εκεί έγκειται και το κεντρικό παράδοξο: Ενώ το διεθνές σύστημα παραμένει «αντικειμενικά» ανθεκτικό, διέρχεται κρίση νομιμοποίησης. Στις απλουστευτικές διαπιστώσεις του τραμπισμού, δεν αντιτάχθηκε συνεκτική άμυνα του συστήματος κανόνων και αξιών. Το μεγάλο ατού των μεταπολεμικών κοινωνιών, η κοινωνική πολιτική ως αντίβαρο σε διαρθρωτικές απειλές, σχεδόν ξεχάστηκε. Σε όλα τα θέματα, ο αντίλογος στις σειρήνες του λαϊκισμού ήταν φοβικός και μίζερος. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της μετανάστευσης. Από οικονομικής άποψης αποτελεί αυτονόητη λύση ανανέωσης σε γηράσκουσες κοινωνίες αλλά και πεδίο εμπέδωσης συμπληρωματικότητας και συνεργασίας. Πολιτικά όμως αντιμετωπίζεται ως δεινό, ενώ καταβάλλονται προσπάθειες περιορισμού της μέχρις εξαφάνισης. Η διεθνής οικονομική συνεργασία αντιμετωπίζεται με καχυποψία, ως υποκρύπτουσα απειλές που διαπραγματεύσεις προσπαθούν να απαλύνουν. Η διεθνής κοινότητα εμφανίζεται, στην καλύτερη περίπτωση, ως το μικρότερο αναγκαίο κακό και μόνο για όπου δεν γίνεται αλλιώς – όπως στο κλίμα ή στις πανδημίες.

Η θεώρηση των κοινωνικών διεργασιών ως παιχνίδια μηδενικού αθροίσματος έχει αφεθεί να κυριαρχήσει. Ετσι όσοι δικαιολογημένα ανησυχούσαν για τη μελλοντική τους θέση, πείσθηκαν (τουλάχιστον στις ΗΠΑ) ότι η μόνη τους ελπίδα για ευτυχία πατούσε στη δυστυχία άλλων.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.