Ενα «εθνικό ψηφιδωτό {LF}μνήμης»επί σκηνής

Από σήμερα και μέχρι τις 16 Μαρτίου το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, σε συνεργασία με τα Αθηναϊκά Θέατρα, παρουσιάζει το τελευταίο κείμενο της Γλυκερίας Μπασδέκη «How soon is now» που εμπνέεται ελεύθερα από το λογοτεχνικό πρόσωπο της Μαργαρίτας Περδικάρη, μιας 19χρονης δασκάλας αστικής καταγωγής, που την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εντάσσεται στην ΕΠΟΝ Πίνδου. Για τη μεταφορά στη σκηνή μιλήσαμε με τον σκηνοθέτη Πάνο Κούγια.

Ποια είναι η ιστορία που αναδεικνύεται μέσα από το κείμενο της Γλυκερίας Μπασδέκη;

Το διήγημα του Δημήτρη Χατζή («Μαργαρίτα Περδικάρη», από «Το τέλος της μικρής μας πόλης»), από το οποίο αντλεί και την έμπνευσή της η Γλυκερία, έχει την τύχη να αποτελεί ένα λογοτεχνικό παλίμψηστο. Επειτα από κάμποσες μεταγραφές, ασκεί πλέον τη γοητεία που έχει καθετί λαϊκό ή παραδοσιακό, καθετί που δεν υποφέρει κάτω από τη δαμόκλειο σπάθη της στάμπας της εκάστοτε πατρότητας. Ετσι, «γυμνό» και ανόθευτο, καθαγιασμένο από βαριά ονόματα και σπουδαίες βιογραφίες, μας το προσφέρει και η Γλυκερία. Γυμνό και ανόθευτο, όπως ακριβώς έζησε και η Μαργαρίτα Περδικάρη, η οποία την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ερωτεύεται έναν αντάρτη, για να προδοθεί λίγους μήνες αργότερα από την ίδια της την οικογένεια στην Γκεστάπο. Το σύμπαν της Μπασδέκη είναι γλυκόπικρο. Φάρμακο και φαρμάκι μαζί. Αλλωστε, πώς αλλιώς, μέσα σε τι λόγια να χωρέσεις μια τέτοια ανείπωτη προδοσία;

Τι λειτούργησε για εσάς ως «αντικλείδι» ώστε να ξεκλειδώσετε σκηνοθετικά το ανέβασμα της παράστασης;

Η αφοπλιστική ειλικρίνεια του κειμένου. Είχα αρκετά χρόνια να πιάσω στα χέρια μου ένα τόσο ελεύθερο κείμενο που να συμπυκνώνει, χωρίς καμία προσπάθεια ξεπλύματος, όλα μας τα «εθνικά» κρίματα. Ετσι σκέφτηκα πως τίποτα δεν θα το αφουγκραζόταν πιο πυρηνικά, απ’ το να συγκεντρώσω όλα εκείνα τα σπαράγματα που η εθνική μας κληρονομιά αποπέμπει ως έξω, κοινωνικά, σε μια «πλατεία αντιηρώων» και να στήσω μια καθυστερημένη διαμαρτυρία η οποία ουδέποτε δόθηκε. Μαυραγορίτες και δωσίλογοι, ήρωες του θεάτρου σκιών και έκπτωτες αρτίστες του ελαφρού τραγουδιού του Αττίκ, ναύτες και άγγελοι τσαρουχικοί παρελαύνουν σε ένα «εθνικό ψηφιδωτό μνήμης», με το οποίο ουδέποτε η σύγχρονη Ελλάδα συμφιλιώθηκε.

Γιατί δομείται αυτό το εθνικό ψηφιδωτό μνήμης;

Γιατί θεωρώ πως είναι πλέον καιρός και οι ηττημένοι εκείνων των ημερών, αλλά και των κάθε ημερών – ας μη γελιόμαστε –, να πάρουν πίσω όλα εκείνα που στον βωμό της εθνικής ειρήνης παρέδωσαν. Γιατί εκείνοι που πρωτοστάτησαν στις εθνικοαπελευθερωτικές παρελάσεις μετά την παράδοση της Ελλάδας από τους Γερμανούς παρέδωσαν περισσότερα από κακοσυντηρημένα όπλα, όλμους και πολυβόλα. Παρέδωσαν τα όνειρά τους και την ελπίδα τους για μια επί της ουσίας ελεύθερη Ελλάδα.

Τι πιστεύετε ότι ήθελαν να καταφέρουν και τι να ξεχάσουν οι άνθρωποι της μετεμφυλιακής Ελλάδας;

Και οι μεν και οι δε, για τα ιδανικά τους πάλεψαν. Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία να εξετάσουμε το πρόσημο που ήθελαν να βάλουν, άλλωστε η Ιστορία έχει καταδικάσει τους μεν ως ρομαντικούς ιδεαλιστές και τους δε ως στυγνούς σκοταδιστές του κεφαλαίου. Το δυστύχημα προκύπτει σε αυτό ακριβώς το «κράμα» του σύγχρονου, μετεμφυλιακού Ελληνα με την κοντή μνήμη. Γιατί οι πληγές του ναζισμού μοιάζουν να επουλώθηκαν πολύ γρήγορα γεννώντας δεκάδες εθνικιστικές παραφυάδες, η έννοια της ελευθερίας να σίγασε και το περί δικαίου αίσθημα να μπαζώθηκε κάτω από μικροσυμφέροντα και αποτρόπαιες συγκαλύψεις. Και ειλικρινά δεν ξέρω αν τελικά, στην προσπάθειά μας να θάψουμε εκείνα τα τραύματα, θαφτήκαμε κι εμείς. Ομως, αν έχει κάποια αξία επικαιροποίησης η παράσταση, είναι πως οι μέρες είναι τέτοιες που μόνο μια θαρραλέα εκταφή σηκώνουν.