Αγνωστες και φωτεινές όψεις του Μεσαίωνα

Με βαθιά την αίσθηση και την επιθυμία ανατροπής της παγιωμένης στην κοινή αντίληψη εικόνας για τον Μεσαίωνα, ως εποχής καθήλωσης και σκότους, οι έξι συγγραφείς του τόμου «Φως στον Δυτικό Μεσαίωνα» έρχονται για να αποκαλύψουν μια αλήθεια από τις πιο ενδιαφέρουσες, όχι μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το παρόν και το μέλλον. Πρόκειται για μια απόπειρα αποκατάστασης του Μεσαίωνα μέσα από την ανάδειξη των πτυχών εκείνων που τον κατέστησαν περίοδο έντονων ιδεολογικών, καλλιτεχνικών και κοινωνικών ζυμώσεων και, ταυτόχρονα, μια δύναμη που έδωσε ώθηση στο ιστορικό γίγνεσθαι και διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τις προϋποθέσεις μετάβασης στη νέα εποχή. Το ενδιαφέρον με το βιβλίο είναι ότι παρουσιάζει τη μορφή ενός «πλέγματος», μιας σειράς διασταυρούμενων επισημάνσεων που εμπλέκουν σε ενιαίο σύνολο τη ζωή και την τέχνη μέσα από τις επιμέρους εκφάνσεις και παραμέτρους τους. Δημιουργείται, έτσι, η στέρεα πεποίθηση ότι ο μεσαιωνικός κόσμος υπήρξε ένας κόσμος ιδιαίτερα ζωντανός, με έντονη ροπή προς την καλλιτεχνική έκφραση αλλά και με μια τάση προς τη διεκδίκηση και κατοχύρωση βασικών αιτημάτων σχετικά με τον άνθρωπο που, ακόμη και σήμερα, εξακολουθούν να απασχολούν και να προβληματίζουν.

Με καθεμιά από τις μελέτες να καταλαμβάνει και να εκτείνεται σε μια δική της περιοχή, το βιβλίο καλύπτει όλο το φάσμα του μεσαιωνικού βίου, του οποίου έρχεται για να φωτίσει όχι μόνο τις κρυφές μα και τις παραγνωρισμένες πλευρές. Είναι αρχικά η φιλοσοφία, όπως την παρουσιάζει ο Μάρκος Δενδρινός, και η πορεία που διέγραψε από τον Αυγουστίνο έως τον Ουίλιαμ Οκαμ που επικυρώνει τη δυναμική της μεσαιωνικής σκέψης να αναζητεί τη γνώση, όχι ως αντίπαλον δέος, αλλά ως γόνιμο συμπλήρωμα της θρησκευτικής λατρείας και πίστης. Επειτα η ποίηση, συγκεκριμένα αυτή της Οξιτανίας κατά τον 12ο αιώνα, που, σύμφωνα με τον Ιωσήφ Βεντούρα, συνδέθηκε με τους τροβαδούρους, οι οποίοι έβαλαν στο κέντρο των συνθέσεών τους τον ανικανοποίητο έρωτα και τον τρόπο με τον οποίο ο ερωτισμός υπήρξε ουσιαστικά το όχημα για την καταβύθιση του ανθρώπου στα μυστικά του κόσμου και της ύπαρξης. Είναι ακόμα το θέατρο, η μικροτεχνία και η παρουσία των πολύτιμων λίθων μέσα από τη «Θεία Κωμωδία» του Δάντη που αναδεικνύονται εδώ, σύμφωνα με τη Μαρία Σγουρίδου, ως φωτεινοί δείκτες ενός μεσαιωνικού πνεύματος από τα πιο λαμπερά και ακτινοβόλα.

Ακολουθούν η ενδιαφέρουσα μελέτη της Φωτεινής Λάζου για έναν διαλόγο παράδοξο και ανατρεπτικό, για μια συνομιλία ανάμεσα στους τόπους και τους χρόνους, όπως αυτοί αντιστοιχούν στη μεσαιωνική αλχημεία και την ψυχανάλυση, και η προσέγγιση της Αννας Γρίβα στον γυναικείο μυστικισμό που αναπτύχθηκε στη Δύση και αποτέλεσε μια μορφή επανάστασης των γυναικών που διεκδίκησαν την ερωτική πλήρωση και ολοκλήρωση μέσα από την ένωσή τους με το θείο και τη συμπόρευση μαζί του. Κατόπιν, ο λόγος είναι για τους ιππότες και το ιπποτικό ιδεώδες. Αναφερόμενοι στα μοναχικά τάγματα των Ναϊτών και των Ιωαννιτών η Αννα Γρίβα και ο Μάρκος Δενδρινός παρουσιάζουν τις διάφορες πτυχές της ιδεολογίας και της δράσης τους που τους κατέστησαν φωτεινές στιγμές μέσα στην ευρύτερη μεσαιωνική παράδοση. Το βιβλίο κλείνουν η μελέτη της Λευκής Σαραντινού σχετικά με τις μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις που αποτέλεσαν μια νέα αφετηρία και μια αλλαγή σελίδας στην ιστορία του κόσμου, και η παρουσίαση της υπολογιστικής της ημερομηνίας του Πάσχα από τον Μάρκο Δενδρινό.

Αντιλαμβάνεται, λοιπόν, κανείς ότι με το βιβλίο αυτό επιχειρείται μια σφαιρική παρουσίαση του μεσαιωνικού κόσμου που αποδείχθηκε – όπως και η ομηρική εποχή πολλούς αιώνες πριν (η οποία, όχι τυχαία, χαρακτηρίστηκε «ελληνικός μεσαίωνας» ή «σκοτεινοί χρόνοι») – μια εξαιρετικά πλούσια σε κατακτήσεις και συγκινήσεις εποχή. Κι αυτό για να αναφανεί, για μια ακόμη φορά, η πιθανότητα πίσω από το σκοτάδι να κρύβεται το φως, πίσω από μια αδιάφορη επιφάνεια να κινούνται και να διασταυρώνονται υπόγεια ρεύματα που αλλάζουν και ανατρέπουν την εικόνα. Πίσω, τέλος, από σκιώδεις μορφές να κρύβονται πρόσωπα που διαθέτουν περίγραμμα και ουσία, λάμψη και ακτινοβολία – που διαθέτουν εντέλει τη δυναμική της αλλαγής, τον σπόρο του καινούργιου, της δημιουργίας, της ζωής.

Η Ευσταθία Δήμου είναι φιλόλογος