Η ζωή του όλη

Ας το πούμε από την αρχή: και να το ήθελε ο Γιώργος Τσεμπερόπουλος, δεν θα μπορούσε να είχε κάνει πιο ευπρόσωπη ταινία για τον Στέλιο Καζαντζίδη από το «Υπάρχω» (Ελλάδα, 2024). Γνωστός από ταινίες που αν για κάτι σίγουρα διακρίνονται αυτό είναι η στρωτή, κλασική κινηματογραφική αφήγηση («Ξαφνικός έρωτας», «Αντε γεια», «Πίσω πόρτα»), ο έμπειρος σκηνοθέτης, με τη στήριξη του σεναρίου της Κατερίνας Μπέη («Φόνισσα»), κατάφερε να βρει τις ισορροπίες ώστε να αποφύγει την παγίδα της αγιογραφίας και την ίδια ώρα, με γενναιοδωρία, να προβάλει αυτό που ο Καζαντζίδης ήταν και αυτό για το οποίο ο κόσμος πάντα θα τον θυμάται με δέος: ένας λαϊκός τραγουδιστής με σπάνια φωνή που μπορούσε να αγγίξει την ψυχή του απλού κόσμου.

Πολύ σωστά, η ταινία υποστηρίζει ότι ο Καζαντζίδης, που τον υποδύεται με σεβασμό ο Χρήστος Μάστορας, ως άνθρωπος, δεν ήταν πάντα αρεστός, ούτε στον χώρο του, ως δημόσιο πρόσωπο, ούτε και ως ιδιώτης. Τα τραγούδια του όμως ήταν, και έτσι αυτά αποτελούν τον άξονα γύρω από τον οποίο ο Τσεμπερόπουλος και η Μπέη χτίζουν έναν ιδιόρρυθμο (και πέρα για πέρα κινηματογραφικό) χαρακτήρα επιλέγοντας κομβικές στιγμές από τη θυελλώδη, θορυβώδη ζωή του. Περιστατικά όπως η δολοφονία του πατέρα του μπροστά στα μάτια του από παραστρατιωτικούς αντικομμουνιστές στις Σέρρες, η περίοδός του στις φάμπρικες όπου κάποιοι, έχοντας αντιληφθεί το ταλέντο του, του πρότειναν να κυνηγήσει το τραγούδι, η είσοδός του με τσαμπουκά στη νύχτα ως επαγγελματία, η εξάρτησή του από μια μάνα που λάτρευε και τον λάτρευε (Αγορίτσα Οικονόμου), οι σχέσεις του με τραγουδίστριες όπως η Καίτη Γκρέυ και η Μαρινέλλα (έκτακτες οι Κλέλια Ρένεση και Ασημένια Βουλιώτη στους ρόλους αντιστοίχως), τις οποίες πάντοτε αντιμετώπιζε με επιφύλαξη και ανταγωνιστικά, οι συγκρούσεις του με τις μουσικές εταιρείες που επίσης αντιμετώπιζε με επιφύλαξη και το γεγονός ότι κάποια στιγμή δεν άντεξε τη νύχτα και αποφάσισε να αποτραβηχτεί σαν ερημίτης ψαράς (το δραματουργικό παρόν της ταινίας, όπου τον ανακαλύπτει ένας δημοσιογράφος – ο Δημήτρης Καπουράνης στον ρόλο του Γιώργου Λιάνη που δεν ονομάζεται).

Ομως μία από τις μεγάλες επιτυχίες αυτής της ταινίας είναι ότι, βλέποντάς τη, χορταίνεις τραγούδια Καζαντζίδη και μάλιστα στην ολοκληρωμένη τους μορφή. Οι φαν του τραγουδιστή στους οποίους το «Υπάρχω» κυρίως απευθύνεται θα το ευχαριστηθούν και με το παραπάνω γιατί κατά μία έννοια τα τραγούδια στην ταινία διά στόματος ενός καλά μελετημένου Μάστορα είναι το βαρόμετρο της ιστορίας. Οι μη φαν του τραγουδιστή θα δουν μια καλά δομημένη ιστορία για μια προσωπικότητα του λαϊκού τραγουδιού που έχει συνδεθεί άρρηκτα με την πολιτισμική ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Μόνο «Αξιαγάπητη» (Elskling, Νορβηγία, 2024) θέλει να είναι η κεντρική ηρωίδα της πρώτης μεγάλου μήκους ταινίας της Νορβηγίδας Λίλια Ινγκολφσντότιρ, την οποία υποδύεται σε μια ερμηνεία ζωής η συμπατριώτισσά της Χέλγκα Γκούρεν. Ομως η Μαρία, όπως ονομάζεται, δεν μπορεί. Τουναντίον. Καθετί που κάνει, από την πιο μικρή μέχρι την πιο μεγάλη κίνησή της, προκαλεί στους πάντες δυσαρέσκεια. Τα δυο παιδιά της από προηγούμενο γάμο που βρίσκονται στο στάδιο της προεφηβείας δεν της απευθύνουν καν τον λόγο, ο δεύτερος σύζυγός της δεν μπορεί να πει κουβέντα χωρίς πρώτα να την περάσει από εκατό φίλτρα. Ομως, στην ουσία, η Μαρία δεν παύει να ενδιαφέρεται για το καλό όλων, παρότι χωρίς να το καταλαβαίνει δεν τους επιτρέπει να αναπνεύσουν. Και ενώ εκείνη θέλει την προστασία, βρίσκεται διαρκώς στην επίθεση σε μια κατάσταση που δείχνει απελπιστικά αφόρητη για όλους. Η Μαρία είναι «προϊόν» της ιδίας της Ινγκολφσντότιρ, η οποία χρειάστηκε πολλά χρόνια για να περάσει πρώτα στο χαρτί και εν συνεχεία στη θαυμάσια αυτή ταινία τα προσωπικά της βιώματα. Με την ειλικρίνεια πιστό σύμμαχό της, χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς να ωραιοποιεί καμία κατάσταση και με μια ανάγκη έρευνας που είναι αντίστοιχη με εκείνη που με τις δικές του ταινίες έκανε ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν, η σκηνοθέτις ανοίγει διάπλατα την πόρτα που θα μας οδηγήσει βαθιά μέσα στο εσωτερικό αυτής της ταλαιπωρημένης, όμορφης γυναίκας για να μας ζητήσει να την καταλάβουμε. Να την κατανοήσουμε. Η Ινγκολφσντότιρ αποφεύγει έξυπνα την παγίδα να πάρει το μέρος της Μαρίας και μας προσφέρει όλο το υλικό για να αποφασίσουμε εμείς τη μεγάλη στιγμή της ταινίας, την καλύτερη ίσως σκηνή της, όταν έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τη δική της μητέρα (και μπαίνει έτσι στη θέση εκείνων που δεν μπορούν να χειριστούν την ίδια). Η σκηνοθέτις ξέρει πολύ καλά τι θέλει να πει αλλά και το πώς, δεν επιτρέπει ποτέ να στρέψουμε τη ματιά μας αλλού.

Tο να μιλήσει κανείς στις μέρες μας για το θαύμα της τεχνολογίας στον κινηματογράφο ακούγεται μάλλον κοινότοπο, όμως πραγματικά «βγάζει μάτι» στο «Μουφάσα, ο Βασιλιάς των Λιονταριών» (Mufasa: The Lion King, HΠΑ, 2024). Η αξιοποίηση της τεχνολογίας για τη δημιουργία ενός εικονικού τοπίου βασισμένου σε μεγάλο βαθμό στην αληθινή, πρωτόγονη φύση (όπου η ιστορία τοποθετείται) αλλά και των κατοίκων της, των άγριων ζώων, γίνεται με αξιοθαύμαστο τρόπο. Ολα όσα βλέπουμε εδώ είναι πέρα για πέρα ρεπλίκες πραγματικών φυσικών χώρων και αληθινών ζώων, το αποτέλεσμα μιας πολύχρονης, επίπονης και δημιουργικής επεξεργασίας (ο σκηνοθέτης Μπάρι Τζένκινς και οι συνεργάτες του άρχισαν να εργάζονται πάνω σε αυτή την ταινία το 2020). Οι live action τεχνικές και τα ψηφιακά φωτορεαλιστικά γραφιστικά εναρμονίζονται σε σημείο τελειότητας, αλλά τα εφέ δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν από μόνα τους αν
ο «Μουφάσα» δεν είχε τα γερά σεναριακά θεμέλια που έχει. Η ταινία ακολουθεί με ευλάβεια την ασυναγώνιστη συνταγή της επιτυχίας που εδώ και 30 χρόνια έχει χαράξει ο «Βασιλιάς των Λιονταριών», μία από τις πιο επιτυχημένες ταινίες κινουμένων σχεδίων όλων των εποχών (η οποία στη συνέχεια έγινε ένα από τα πιο επιτυχημένα θεατρικά μιούζικαλ όλων των εποχών και το 2019 ξαναπέρασε στο σινεμά, με τρόπο παρόμοιο με της νέας ταινίας που βλέπουμε σήμερα). Παρακολουθώντας τη γεμάτη απρόοπτα βίαιη ενηλικίωση δύο νεαρών ορφανών λιονταριών, του Μουφάσα (φωνές Ααρον Πιερ / Βασίλη Δημακόπουλου) και του Τάκα (Κέλβιν Χάρισον Τζούνιορ / Παναγιώτης Αποστολόπουλος), που καταδιώκονται από μια αγέλη άγριων λευκών λιονταριών με ηγέτη τον Κίρο (Μαντς Μίκελσεν / Ανδρέας Ευαγγελάτος), νιώθεις ότι ταξιδεύεις κι εσύ μαζί τους στην καρδιά της επικίνδυνης ομορφιάς της αφρικανικής φύσης· ένα οδοιπορικό που σε ορισμένες φάσεις μπορεί να κόψει την ανάσα όχι μόνο στα παιδιά, αλλά και στους ενηλίκους.

Ταινία του 2022 που από σήμερα προβάλλεται για πρώτη φορά στις ελληνικές αίθουσες, ο «Ωρολογιακός μηχανισμός» (Unrueh, Ελβετία) μάς μεταφέρει στα τέλη του 19ου αιώνα στη Ζυρίχη της Ελβετίας, όπου παρακολουθούμε το πώς το κίνημα του αναρχισμού, σιγά σιγά και πολύ… ήσυχα, εισέβαλε στην εκεί κοινωνία, την ώρα που η υπόλοιπη Ευρώπη έβραζε (ο πρωτότυπος τίτλος σημαίνει «Αναταραχή»). Βασικός χώρος δραματουργίας, ένα εργοστάσιο κατασκευής ρολογιών και βαρόμετρο της ιστορίας μια νεαρή εργαζόμενη, η Ζοζεφίν (Κλάρα Γκοστίνσκι), που, όπως και άλλοι γύρω της, «βλέπει» (ή νιώθει) την επανάσταση να έρχεται. Ο ελβετός σκηνοθέτης Σιρίλ Σομπλάν δίνει έμφαση στην ίδια τη λεπτεπίλεπτη δουλειά των εργαζομένων· μάλιστα, όταν σε μια σκηνή η Ζοζεφίν εξηγεί ποια είναι η δουλειά της και τι ακριβώς κάνει, ο μονόλογός της είναι τόσο μεγάλος με τεχνικές λεπτομέρειες που σου έρχεται να γελάσεις. Η κάμερα γίνεται ένα με τα μικροσκόπια με τα οποία οι εργαζόμενοι συνθέτουν τους ωρολογιακούς μηχανισμούς υπό αυστηρή, υπογείως καταπιεστική εποπτεία για τον έλεγχο του χρόνου του κάθε εργαζομένου. Επίσης, η ταινία είναι εν μέρει εμπνευσμένη από πραγματικά περιστατικά, καθώς ένας από τους χαρακτήρες της, με τον οποίο η Ζοζεφίν έρχεται σε επαφή, είναι ο Πιοτρ Κροπότκιν (Αλεξέι Εβστράτοφ), εμβληματική επαναστατική προσωπικότητα στη Ρωσία του 19ου αιώνα, ο οποίος έγινε αναρχικός στην Ελβετία.

«Ο σπόρος της Ιερής Συκιάς» (Dane-ye anjir-e ma’abed, Ιράν, 2024) είναι η τελευταία μέχρι σήμερα ταινία του Μοχάμαντ Ρασούλοφ, σημαντικού ιρανού σκηνοθέτη που όπως ο συμπατριώτης του Τζαφάρ Παναχί (και άλλοι) έχει ταλαιπωρηθεί αφάνταστα από το καθεστώς της πατρίδας του εξαιτίας της κριτικής που του ασκεί (σε ταινίες όπως «Ενας ακέραιος άνθρωπος» και «Δεν υπάρχει κακό», Xρυσή Αρκτος, Φεστιβάλ Βερολίνου, που έχουν επίσης προβληθεί στη χώρα μας). Στον «Σπόρο», που προβλήθηκε και βραβεύτηκε στο τελευταίο Φεστιβάλ των Καννών, ο Ρασούλοφ συνδυάζει το στοιχείο του θρίλερ με το κοινωνικό σχόλιο προκειμένου να μιλήσει για την αναβράζουσα ανάγκη για γυναικεία ανεξαρτησία σε μια χώρα που, όπως γνωρίζουμε, μαστίζεται ακόμα από την «τυφλή» πατριαρχική κυριαρχία. Εκπρόσωπός της εδώ, ένας άνθρωπος του νόμου (Μισάχ Ζαρέγκ) που νιώθει πιασμένος στη φάκα της συζύγου (Σεταρέχ Mαλεκί) και των δύο θυγατέρων του (Mάχσα Ρoσταμί, Σοφέιλα Γκολετανί). Ολα ξεκινούν από την απώλεια του πιστολιού του, για την οποία υποψιάζεται τόσο τη γυναίκα όσο και τις κόρες του. Ετσι, ο Ρασούλοφ δημιουργεί τρομερές εντάσεις μέσα στο πλαίσιο της καθημερινότητας της οικογένειας, ενώ με την αφήγησή του κάνει τον θεατή μάρτυρα των «πρωτόγονων» συνθηκών που επικρατούν στο σύστημα της δικαστικής εξουσίας στο Ιράν. Ωστόσο, νιώθεις μια αμηχανία στον σκηνοθετικό χειρισμό της σχέσης του πατέρα με τις γυναίκες της ζωής του. Πρώτον, οι γυναίκες δεν δείχνουν ιδιαίτερα καταπιεσμένες και είναι αποφασισμένες να κάνουν ό,τι θέλουν, ακριβώς όπως το θέλουν, και δεύτερον οι πράξεις τους δεν είναι δα και τόσο ακραίες προκειμένου να μετατρέψουν τον πατέρα σε κάτι αντίστοιχο με τον κεντρικό χαρακτήρα του Τζακ Νίκολσον στη «Λάμψη», ο οποίος κατέληξε να κυνηγά τη γυναίκα και το παιδί του για να τους σκοτώσει με τσεκούρι. Αν παραβλέψουμε αυτά τα δύο στοιχεία, η δυναμική της ταινίας είναι αδιαμφισβήτητη.

Η ανεξάρτητης παραγωγής ταινία «Τα τελευταία Χριστούγεννα στο πατρικό μας» (Christmas Eve in Miller’s Point, ΗΠΑ, 2024) – που πολύ πιθανό να έχει αρκετά βιωματικά στοιχεία του σκηνοθέτη Τάιλερ Ταορμίνα – παρακολουθεί τα δρώμενα ανάμεσα στα μέλη μιας πολυπληθούς οικογένειας στα τελευταία ίσως Χριστούγεννα που πρόκειται να περάσουν μαζί γιατί οι καιροί αλλάζουν και τα παιδιά μεγαλώνουν. Γυρισμένη με ρεαλισμό, η κάπως «κλειστοφοβική» αυτή ταινία (το σπίτι δείχνει κάπως μικρό για τόσο πολλούς ανθρώπους) δεν έχει σχέση με τη φόρμα των κλασικών (και παλιομοδίτικων πια) σύγχρονων χριστουγεννιάτικων παραμυθιών· αντιθέτως, τα περιστατικά που περιγράφονται διαθέτουν μια αμεσότητα και μια ζωντάνια που της δίνουν την όψη επαγγελματικά φτιαγμένου home movie. Ο Ταορμίνα φτιάχνει χαρακτήρες και το φυσικό παίξιμο των ηθοποιών συμβάλλει στη δημιουργία ενός συνόλου που, χωρίς ποτέ να μαγνητίζει, σε κρατά σε εγρήγορση – πάντα στο πλαίσιο μιας… χριστουγεννιάτικης ταινίας.

Αποκλειστικά στο Στούντιο προβάλλεται, τέλος, και το ντοκιμαντέρ του Στέλιου Κούλογλου «142 χρόνια – Ενα δικαστικό θρίλερ» (Ελλάδα, 2024), το οποίο αναδεικνύει ανατριχιαστικές αλήθειες σχετικές με τις καταδίκες στην Ελλάδα προσφύγων οι οποίοι κατηγορήθηκαν (αδίκως) ως διακινητές. Ενας διασώστης, ο Ιάσονας Αποστολόπουλος, συμμετέχει σε έναν μαρτυρικό αγώνα σωτηρίας τριών προσφύγων που ενώ ισχυρίζονται ότι είναι αθώοι έχουν καταδικαστεί σε… 142 χρόνια φυλάκιση ο ένας και σε 50 οι άλλοι δύο (ούτε στραγάλια να ήταν οι ποινές των χρόνων φυλάκισης…). Τηλεοπτικής λογικής δουλειά μεν που όμως φέρνει τολμηρά τον θεατή αντιμέτωπο με τον παραλογισμό του συστήματος, του οποίου οι συνέπειες πολλές φορές είναι κάτι παραπάνω από τραγικές, ακόμα και για ανθρώπους που δεν έχουν κάνει τίποτα παραπάνω από το να… σώσουν κυριολεκτικά ζωές!