«Ο έρωτας των δύο δημιουργικών ανθρώπων που κάνει καλό στην πόλη»

Μια πολύ ιδιαίτερη εκδήλωση αφιερωμένη στους αρχιτέκτονες Μαρία Κοκκίνου – Ανδρέα Κούρκουλα ήταν η αφορμή ώστε η αρχιτεκτονική κοινότητα να αναλογιστεί τη σχέση της με την πόλη, τον δημόσιο χώρο, τους ανθρώπους. Κυρίως όμως να θυμηθεί τις αφετηρίες των οραματισμών της, τρυφερά να μοιραστεί τις αναμνήσεις της και να εκφραστεί συγκινητικά.

Αλλωστε ο τίτλος της εκδήλωσης, «Τυπολογίες Συναισθημάτων», που συνδιοργάνωσε το ek-mag με το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής, ήταν ενδεικτικός ότι το αφιέρωμα στο αντιπροσωπευτικό ζεύγος της σύγχρονης αρχιτεκτονικής θα ξεπερνούσε την επιβεβλημένα υποτονική κοσμιότητα μιας επιστημονικής ημερίδας.

Στον Φάρο του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, σε αυτόν τον γυάλινο κύβο που συμπυκνώνει βεβαιότητες και αντανακλά προσδοκίες εξέλιξης και συνάντησης με το μέλλον, όσοι μίλησαν για το έργο του γραφείου Kokkinou – Kourkoulas, για το αποτύπωμα του αρχιτεκτονικού τους έργου στη δημόσια σφαίρα, για τις σχέσεις φιλίας και συνεργασίας που ανέπτυξαν μαζί τους, ανέπτυσσαν μια θεματική θεωρητική που κατέληγε σε συγκινησιακό βούρκωμα. Οχι τυχαίο, καθώς συμπληρώθηκαν δύο χρόνια απουσίας της Μαρίας Κοκκίνου.

«Η Μαρία και ο Αντρέας», «ο Αντρέας και η Μαρία» ήταν τα σημεία αναφοράς αυτής της συλλογικής αποτίμησης για τους δημιουργούς του εμβληματικού Μουσείου Μπενάκη της οδού Πειραιώς στο οποίο αναφέρθηκαν και οι 10 προσκεκλημένοι αρχιτέκτονες – ανάμεσά τους και η κόρη του ζεύγους, επίσης αρχιτέκτονας Κατερίνα Κούρκουλα, αναλύοντας τυπολογίες, θεωρία, συναισθηματική ουσία και προσωπικές στιγμές.

«Γνωριστήκαμε στο Λονδίνο τη δεκαετία του ’70, για εμάς τότε περίοδο αμφιβολίας. Είχαν περάσει 30 χρόνια από την “Ιδανική Βίλα” του Κόλιν Ρόου, 10 χρόνια από τη δημοσίευση “Η αρχιτεκτονική της πόλης” του Αλντο Ρόσι. Ημασταν στην εποχή της κριτικής του κλασικού μοντερνισμού συζητώντας τι είδους γλώσσα είναι η αρχιτεκτονική» ξεκίνησε να λέει ο Γιάννης Πεπονής, καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Georgia Tech, για να περιγράψει τον τρόπο αντίληψης του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού του ζεύγους. «Ο Αντρέας διατύπωνε με καθαρότητα τη σκέψη του και συμπύκνωνε μια συζήτηση συνεργατών σε ένα σκίτσο. Η Μαρία ήταν εκείνη που συχνά με ένα βλέμμα ενέκρινε ή όχι το συνοπτικό του σχέδιο. Ή μάλλον εμείς προτείναμε και εκείνη αποφάσιζε».

Ο Νικόλας Τραβασάρος, ο οποίος στα πρώτα του αρχιτεκτονικά επαγγελματικά βήματα συνεργάστηκε με το γραφείο Kokkinou – Kourkoulas, υπογράμμισε μία ξεχωριστή εμπειρία – στην οποία και οι υπόλοιποι ομιλητές έκαναν τις επισημάνσεις τους: «Ηταν το δώρο της δημοκρατικής συζήτησης, γύρω από το τραπέζι του γραφείου, όπου συμμετείχαν όλοι. Ακόμη και όσοι/όσες είχαν μόλις προσληφθεί συμμετείχαν στη διαδικασία προετοιμασίας λέγοντας τη γνώμη τους». Ηταν αυτό το «σενάριο» που περίμενε ο αρχιτέκτονας μηχανικός Δημήτρης Κορρές να προκύψει από τη συζήτηση για να ξεκινήσει το αρχιτεκτονικό έργο της ομάδας συνεργατών, η «δημιουργική διεργασία στο γραφείο, η συνεχής κριτική και αμφισβήτηση, η ποιητική πολυδιάστατη προσέγγιση των έργων» που πρόσθεσε η αρχιτέκτονας τοπίου Ελλη Παγκάλου. Ηταν «ο έρωτας των δύο δημιουργικών ανθρώπων που κάνει καλό στην πόλη» συμπέρανε ο αρχιτέκτονας Γιώργος Μητρούλιας.

Το κενό που γίνεται σύνολο

Οι μεταμορφώσεις του κενού σε συγκρότηση ενός συνόλου από ξεχωριστά μέρη έγινε η υπογραφή τους, κατά τον Ηλία Κωνσταντόπουλο, ο οποίος έδειξε με παραδείγματα από τα έργα των Κοκκίνου – Κούρκουλα (αίθριο Μουσείου Μπενάκη, είσοδος συγκροτήματος Μηχανικής, φύτευση οροφής σε επαγγελματικούς χώρους στην Πειραιώς και στην Παιανία) πώς μεταχειρίζονται αρχιτεκτονικά τα κενά για να αφήσουν το φως να περάσει, τις διελεύσεις να υπάρξουν, οι καθαρά γεωμετρικοί όγκοι των κτιρίων να μη συγχέονται και να παραμένουν «μαζί και χώρια».

Καθώς η είσοδος προς την αυλή του Μουσείου Μπενάκη της Πειραιώς δίνει έμφαση στην κοινή παρουσία, ο Ζήσης Κοτιώνης πρόσθεσε ότι πρόκειται για το εμβληματικό τους έργο «ως προϊόν της κοινωνικής δράσης τους. Οι συντελεστές του, αρχιτέκτονες και εργοδότες του (Αγγελος Δεληβορριάς, Ειρήνη Γερουλάνου) ανέλαβαν να δημιουργηθεί ένα αγαθό στη δημόσια σφαίρα». Κι έκλεισε τον χαιρετισμό του μιλώντας για την ιδέα της Μαρίας να θεωρεί το μπετόν «ως ζυμάρι που πλάθεται. Με αυτή τη μεταφορά στις διαδικασίες σχεδιασμού και κατασκευής προσπάθησε να γκρεμίσει την πάγια ανδρική πατριαρχική πρόσληψη της αρχιτεκτονικής βασισμένης στην κυριαρχία και τη δύναμη. Κι έτσι να αποκαταστήσει τη συμβολή των γυναικών στην αρχιτεκτονική. Συμβολή που επισκιάζεται από τη θορυβώδη, κυριαρχική αρρενωπότητα».