Η αναθεώρηση του Συντάγματος και {LF}ο τρόπος επιλογής ηγεσίας της Δικαιοσύνης

Σήμερα την ηγεσία της Δικαιοσύνης επιλέγει το Υπουργικό Συμβούλιο ύστερα από εισήγηση του υπουργού Δικαιοσύνης. Υπάρχουν ασφαλώς περιπτώσεις αξιοκρατικών επιλογών, αλλά δεν λείπουν και αντίθετες περιπτώσεις, καμιά φορά μάλιστα, ιδίως όταν εκκρεμούν στα δικαστήρια δίκες πολιτικά χρωματισμένες, οι σχετικές επιλογές δημιουργούν την εντύπωση «συνεργασίας» κυβέρνησης και επιλεγόμενης ηγεσίας του δικαστικού σώματος.

Είναι κοινός τόπος ότι η αμεροληψία του δικαστή είναι θεμέλιο του κράτους δικαίου και εγγύηση για την τήρησή του. Η αμεροληψία όμως δεν είναι μόνο μια ενδιάθετη βούληση του δικάζοντος δικαστή, μια προσωπική στάση που του επιτρέπει να θεωρεί ότι δικάζει χωρίς προκατάληψη τη δικαζόμενη υπόθεση. Αυτή είναι η λεγόμενη υποκειμενική αμεροληψία. Είναι απαραίτητο να υπάρχει και η αντικειμενική αμεροληψία, να μην υπάρχουν δηλαδή αντικειμενικά στοιχεία τέτοια που να δικαιολογούν στους δικαζόμενους και στην κοινή γνώμη (σε δίκες που δικαιολογημένα την ενδιαφέρουν) αμφιβολίες ως προς τη δικαστική αμεροληψία. Ο δικαστής δεν αρκεί να είναι δίκαιος, αλλά πρέπει και αντικειμενικά να φαίνεται τέτοιος. Μόνο τότε εμπνέει εμπιστοσύνη ότι κρίνει αμερόληπτα.

Το δικαστικό λειτούργημα είναι από μια άποψη το υψηλότερο λειτούργημα στην κοινωνία. Πράγματι, οι δικαστές έχουν την εξουσία να κρίνουν υποθέσεις από τις οποίες εξαρτώνται πολύτιμα έννομα αγαθά των πολιτών. Η κρίση τους γι’ αυτά θα είναι τελειωτική. Σωστή ή όχι, θα είναι η τελευταία λέξη. Και σε περίπτωση λάθους δεν υφίσταται, πλην σπάνιων εξαιρέσεων, θεραπεία. Οι δικαστές μιλούν ακόμη και μετά τον νομοθέτη, αφού εξετάζουν και τη συνταγματικότητα των νόμων. Αξίζει συνεπώς να είναι οι άριστοι νομικοί και συγχρόνως πολίτες ακέραιοι, ανεξάρτητοι και θαρραλέοι. Οι δικαστές είναι οι στυλοβάτες του κράτους δικαίου. Αν λείψει η εμπιστοσύνη της κοινωνίας αλλά και των άλλων θεσμών της στους δικαστές, θα είναι ακριβώς το κράτος δικαίου που θα υποφέρει.

Σήμερα επικρατεί στην Ελλάδα η παράδοση του δικοµµατισµού κατά τον οποίο πρέπει να υπάρχουν δύο ισχυρά κόμματα εναλλασσόμενα στην κυβέρνηση. Η παράδοση αυτή δεν είναι η δημοκρατικότερη δυνατή, διότι δεν χαρακτηρίζεται από πνεύμα συνεργασίας και, αντίθετα, εκτρέφει τον φανατισμό. Σύμφωνα πάντως με την παράδοση αυτή κατά κανόνα κυβερνά ένα μόνο κόμμα που έχει την πλειοψηφία στη Βουλή (και αν δεν την έχει, κυβερνά σε συνεργασία με ένα μικρότερο κόμμα). Είναι έτσι πιθανό οι λαμβανόμενες αποφάσεις για την επιλογή της ηγεσίας της δικαιοσύνης από έναν πολιτικό χώρο, χωρίς καμιά συμμετοχή των λοιπών πολιτικών δυνάμεων, να μην έχουν την αντικειμενική αμεροληψία για την οποία μιλήσαμε παραπάνω, έστω και αν οι προθέσεις είναι καλές. Η συνέπεια είναι να στερούνται οι αποφασιζόμενες επιλογές της αναγκαίας για το κύρος της δικαιοσύνης πειστικότητας και γενικής αποδοχής. Γι’ αυτό, μια τόσο σημαντική απόφαση δεν μπορεί να ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της εκάστοτε κυβέρνησης. Η διαδικασία αυτή δημιουργεί συχνά δικαιολογημένα ερωτηματικά και πρέπει να αλλάξει.

Ποιοι λοιπόν θα έπρεπε να αποφασίζουν για το κρίσιμο αυτό ζήτημα; Η γνώμη ότι η επιλογή θα έπρεπε να γίνεται από το ίδιο το δικαστικό σώμα (π.χ. οι ανώτατοι δικαστές ενός κλάδου της δικαιοσύνης να επιλέγουν τον πρόεδρο και τους αντιπροέδρους του μεταξύ τους) έχει δύο σοβαρά μειονεκτήματα. Πρώτον, μπορεί να δημιουργεί διαφωνίες και αντιπαραθέσεις μέσα στους κόλπους της δικαιοσύνης, που δεν θα εξυπηρετούσαν την ηρεμία και το κύρος του οικείου δικαστικού σώματος. Και δεύτερον, θα εξέτρεφε την εσωστρέφεια του δικαστικού σώματος, το οποίο όμως δεν πρέπει να αποτελεί κλειστό, στεγανοποιημένο χώρο. Κάτι τέτοιο, όχι μόνο δεν επιβάλλεται από την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, αλλά είναι και αντίθετο προς το πραγματικό νόημά της, που απαιτεί διαφάνεια, ενημέρωση και αμοιβαίους περιορισμούς όλων των εξουσιών. Οσο πιο στεγανός και εσωτερικά αναπαραγόμενος είναι ένας χώρος, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από τη δημοκρατική αρχή.

Εχει υποστηριχθεί ότι η αρμοδιότητα για την εν λόγω επιλογή θα μπορούσε να ανατεθεί σε μια επιτροπή, στην οποία θα μετέχουν δικαστές, δικηγόροι κ.λπ. Αλλά ειδικά για τους δικηγόρους νομίζω ότι θα υπήρχε κώλυμα για τη συμμετοχή τους, διότι αυτοί ασκούν το λειτούργημά τους ενώπιον των δικαστηρίων και δεν μπορεί να έχουν υπέρ εαυτών τη λεγόμενη αντικειμενική αμεροληψία.

Παραμένει η λύση, την οποία ο γράφων υποστηρίζει, να ανατεθεί η λήψη της κρίσιμης αυτής απόφασης στο σώμα που εκφράζει περισσότερο από κάθε άλλο την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, δηλαδή στη Βουλή, η οποία όμως θα πρέπει να λαμβάνει τις σχετικές αποφάσεις με αυξημένη πλειοψηφία (τουλάχιστον πλειοψηφία των δύο τρίτων του συνόλου των μελών της). Μόνο έτσι μπορεί να επιτευχθεί μία λύση με ευρύτατη συναίνεση που θα διασφαλίζει κατά τον καλύτερο τρόπο την αντικειμενική αμεροληψία της επιλογής. Το επιπλέον πλεονέκτημα είναι ότι η απόφαση θα λαμβάνεται από πολλούς πολίτες (μέλη της Βουλής) και θα ικανοποιείται έτσι και η γνωστή αριστοτέλεια κρίση ότι «οι πολλοί αδιαφθορότεροι των ολίγων» (και πολύ περισσότερο του ενός).

Ο Μιχάλης Σταθόπουλος είναι επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών – ακαδημαϊκός