Η ενωμένη λύπη

Η αρνητική κριτική του Κώστα Γεωργουσόπουλου για μια παράσταση ήταν μια σημαντική πηγή δυστυχίας για πολλούς του θεατρικού χώρου. Οι ηθοποιοί, ιδίως, είναι απολύτως εκτεθειμένοι, άρα η απόρριψη ή η έγκριση είναι ζωτικής σημασίας. Ο Γεωργουσόπουλος μπορούσε να έχει ένα μορφωμένο άδικο ή ένα τεκμηριωμένο δίκιο. Δεν ξέφευγε εύκολα ο ηθοποιός, ο σκηνοθέτης, ο συγγραφέας. Πολλές φορές στα κείμενά του ο ένας ήταν το όπλο ερείπωσης ή θέωσης του άλλου. Η ευκίνητη ευρυμάθεια και τα εξαιρετικά ελληνικά του κριτικού δεν επέτρεπαν μια εύκολη μετωπική αντισυσπείρωση του τύπου: «είναι εμπαθής με εμένα γιατί…».

Η μεταγραφή του Νίκου Σαργκάνη στον Παναθηναϊκό το 1985 ήταν ένα σοκ. Η υψηλή ποιότητα του ποδοσφαιριστή τον είχαν μετακινήσει στη θέση του εμβλήματος και η μεταγραφή ερχόταν σε μια στιγμή που οι Ολυμπιακοί είχαμε το άγχος μιας πολλαπλής αποδυνάμωσης της ομάδας. Δεν ήταν απλώς ο πορτιέρο, αλλά μια από τις (λίγες) κορυφές εκείνης της περιόδου. Η φυγή σηματοδοτούσε την έναρξη της τότε βαθιάς κρίσης. Δύο διαφορετικής τάξης συναισθηματικές δοκιμασίες, δύο είδη κοινού, διαφορετικού πολιτιστικού χαρακτήρα, πλησίασαν μεταξύ τους με τη σχεδόν ταυτόχρονη απέλευση και των δύο. Οι απώλειες είναι διαχωρισμένες, αντίστοιχες του είδους κοινού, τους ποδοσφαιρόφιλους ή θεατρόφιλους ή μήπως η διχοτόμηση παύει στην εξόδιο ακολουθία;

Για πολλά χρόνια η διανοητική και καλλιτεχνική δημιουργία κοιτούσε περιφρονητικά την ποδοσφαιρική πνευματική «λάσπη». Πιθανόν και λόγω της χούντας, που προσπάθησε να καρπωθεί τη δημοφιλία του σπορ, το ποδόσφαιρο θεωρούνταν υποκουλτούρα και μάλιστα με κατηγορηματική ένταση στους διανοουμένους της Αριστεράς. Και το αντίστροφο. Οι «κουλτουριάρηδες» ήταν (και είναι) εξόχως αντιπαθείς στις τάξεις των φιλάθλων. Ακόμα στοχοποιούνται οι φίλαθλοι ως ακαλλιέργητοι, που χωρούν τους κανίβαλους (ή και τους δυνάμει εγκληματίες) και οι διανοούμενοι ως χαραμοφάηδες, ως μια άχρηστη, πολυτελής και αποκρουστική περιττολογία. Στην κατευόδιο περίσταση όλα αυτά χάνονται. Πέρα από την προφανή αμβλυντική λειτουργία του συμβάντος θανάτου, φαίνεται ότι στους δύο χώρους υπάρχει μια μεγαλύτερη και βαθύτερη συμφιλίωση, φαίνεται ότι πλησιάζουν χωρίς ενοχές ο ένας τον άλλον. Η εξόδιος ακολουθία τοποθετεί σε μια διευρυνόμενη δειλία τούς πάντες ή απλώς η αδιαφορία τυλίγει τα πάντα.

Ο Γεωργουσόπουλος είχε πάψει να είναι ο νομοθέτης του θεατρικώς έγκυρου, όχι γιατί έχασε τη θεωρητική στίλβη, αλλά γιατί το θέατρο διέφυγε από τους στερεοποιημένους κριτικούς όρους του. Η σκηνοθετική και παραστασιακή διαπλάτυνση των τελευταίων χρόνων, οι διακειμενικές υιοθεσίες, οι επικοινωνιακές τεχνικές και οι τεχνολογίες δημιουργούν πολλών ειδών αισθητικοθεωρησιακές «νομιμότητες» από αυτές που διαφύλασσε ένας (ο οποιοσδήποτε) κριτικός «σερίφης». Οι κριτικές προσκτήσεις συχνά ξεχειλώνουν μπροστά σε έναν μορφολογικό καιροσκοπισμό ή πολυσημία.

Μετά το κλείσιμο του ποδοσφαιρικού κύκλου του Σαργκάνη, το ίδιο το παράλληλο γήρας σε κάνει να τον συνδέεις με τη φίλαθλη νεότητά σου και όχι με την τραυματική μεταγραφή στον αιώνιο αντίπαλο. Η συναποθήκευση του τότε πάθους, της τότε ποδοσφαιρικής αξίας, της τότε οπαδικής επένδυσης, με το ταπεινό και απευκταίο γεγονός του τέλους, προπονεί αλλιώς. Μετακινήσεις, διελεύσεις, νοηματικές αποδράσεις δημιουργούν τον εξαίσιο στρόβιλο των εννοιών, που είναι αυτές και το αντίθετό τους. Που εννοούν και απο-εννοούν. Εξάλλου, από μια καταραμένη βιολογική σύμπτωση, λιγοστεύουν και αυτοί που θυμούνται. Αυτό ενώνει.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ