Παντού κομμάτια, το κέντρο δεν αντέχει

Θανάσης Γιαλκέτσης

Περιπλανήσεις
στην επικράτεια των ιδεών

Πόλις, 2024, σ. 264

Κείμενα δημοσιευμένα στην «Εφημερίδα των Συντακτών» από το 2017 έως το 2023, στο επίκεντρο των οποίων βρίσκονται αυτόνομες επεξεργασίες του ίδιου του συγγραφέα, αλλά και αναλύσεις της σκέψης μεγάλων «αστών» διανοητών και στοχαστών της σύγχρονης πληθυντικής Αριστεράς, από την ευρωκομμουνιστική, τη ριζοσπαστική έως τη σοσιαλδημοκρατική. Αρθρα και ομιλίες του συγγραφέα που συμβάλλουν στην κατανόηση των αντιφάσεων και των προοπτικών – ζοφερών ή ελπιδοφόρων – του κόσμου της παγκοσμιοποίησης.

Αλέξης Ηρακλείδης

Φιλοσοφία, μοντερνισμός, φιλελευθερισμός
και οι εχθροί τους
Αναζητώντας τον Αβερρόη

Θεμέλιο, 2024, σ. 376

Δεν ξέρω αν οι πάσης φύσεως ισλαμοφοβικοί πρέπει να παροτρυνθούν να διαβάσουν ή να μην πιάσουν καν στα χέρια τους αυτό το βιβλίο. Γιατί δεν ξέρω αν θα τους κάνει καλό ή κακό. Στους ψύχραιμους όμως αναγνώστες και αναγνώστριες το συνιστώ ανεπιφύλακτα. Εκεί θα συναντήσουν ένα άγνωστο φιλελεύθερο ισλάμ. Το ισλάμ του Αβερρόη και του Αβικένα. Ο ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων μας παίρνει χέρι χέρι για να μας ξεναγήσει στα δωμάτια, τα παλάτια και τις αυλές ενός ανεκτικού ισλάμ, όταν στη Δύση κυριαρχούσε το κάψιμο των διαφορετικών. Οχι, δεν ήταν όλα τέλεια, κυρίως όσον αφορά τα ατομικά δικαιώματα. Αν ήταν, δεν θα είχε γεννηθεί στους κόλπους του ισλάμ και ο ισλαμικός φονταμενταλισμός. Πάντως μέσα στην Ιστορία το ισλάμ κάποτε συνάντησε τη Δύση, πράγμα που δείχνει πως μπορεί να την ξανασυναντήσει. Ποιος είπε πως επειδή υπάρχουν διάφοροι Μπρικνέρ, η μάχη των προοδευτικών διανοουμένων κατά των στερεοτύπων έχει λήξει σε βάρος τους. Ενας τέτοιος αντιεθνικιστής διανοούμενος είναι ο συγγραφέας.

Herfried Munkler

Ενας κόσμος σε αναταραχή
Μαρξ,  Βάγκνερ, Νίτσε

Μτφ. Εμη Βαϊκούση
Διόπτρα, 2024, σ. 546

Αν και εκ πρώτης όψεως οι Μαρξ, Βάγκνερ και Νίτσε δεν έχουν τίποτα κοινό, εκτός του ότι έζησαν στον 19ο αιώνα και οι τρεις, αν και μόνο μικρή γνώση είχε ο καθένας για τους άλλους δύο, ο εξαιρετικός γερμανός καθηγητής των Πολιτικών Επιστημών υποστηρίζει πως η ζωή και το έργο τους συναντώνται από πολλούς διαφορετικούς δρόμους και με διαφορετικές αφορμές. Η αρχαία τραγωδία, οι αρρώστιες που τους ταλαιπώρησαν, η έχθρα για την Πρωσία, η κριτική αλλά και η θεμελίωση της θρησκείας, ο λόγος για την ανάλυση των χρήσεων του λόγου, η μελέτη των κοινωνικών τομών και διαιρέσεων και η ανάλυση των κοινωνικών και ταξικών συγκρούσεων, η στάση απέναντι στο εβραϊκό ζήτημα, η σχέση κοινωνίας και τέχνης, να τα μονοπάτια που ακολούθησαν οι τρεις και τους έφεραν στις ίδιες διασταυρώσεις.

Το τέλος της πολιτικής

Επιμέλεια: Κώστας Γαλανόπουλος
Γιάννης Κτενάς, Γιώργος Φαράκλας
Νήσος, 2024, 395.

Ενα βιβλίο που αποκαθιστά στις πραγματικά μεγάλες διαστάσεις του τον αναρχικό αγωνιστή και μεταρρυθμιστή της εποχής του Πιερ Ζοσέφ Προυντόν, που έμεινε γνωστός περισσότερο σαν την καρικατούρα στην οποία τον είχε μετατρέψει το λιβελλογράφημα που είχε γράψει γι’ αυτόν ο Καρλ Μαρξ. Οι τρεις επιμελητές αλλά και οι άλλοι επιστήμονες γράφουν εδώ για τις σχετικά με την Οικονομία και την Πολιτική ιδέες του, τη μέθοδο ανάλυσής του, τη συμμετοχή του στις Επαναστάσεις της εποχής του, το πώς σήμερα αντιλαμβανόμαστε την αξία του έργου και τη θέση στον κόσμο των ιδεών αυτού του μεγάλου στοχαστή και αγωνιστή υπέρ των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών.

Ιβο Αντριτς

Για τη γέννηση
του φασισμού

Μετάφραση – Εισαγωγή – Επίμετρο: Ανδρέας Λυμπεράτος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024, σ. 126

Ο κατά πολλούς καλύτερος μυθιστοριογράφος των Βαλκανίων όντας ευρισκόμενος στη Ρώμη λίγο πριν από την άνοδο του φασισμού, στα λίγα από τα αμιγώς πολιτικά κείμενά του μελετά με την ευρύτητα πνεύματος που τον διέκρινε τα αίτια της ανόδου του ιταλικού φασισμού και προειδοποιεί για τις συνέπειες που θα έχει αυτή. Αντιφασίστας ο ίδιος αλλά και αντιμαρξιστής θα αναλύσει τους λόγους της ανόδου του φασισμού και τις αιτίες της αδυναμίας της Αριστεράς να τον αποτρέψει. Αλλά δεν αφήνει στο απυρόβλητο και τον ρόλο των γαιοκτημόνων, των κρατικών αρχών και του παλαιού πολιτικού κατεστημένου. Δεν χαρίζεται όμως και στις μάζες που έσπευσαν να ακολουθήσουν άκριτα τον Μουσολίνι.

Ludwig Wittgenstein

Φιλοσοφικές έρευνες

Εισαγωγή – Μετάφραση:
Κωστής Μ. Κωβαίος και
Μιλτιάδης Ν. Θεοδοσίου
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024, σ. 366

Αυτό το βιβλίο, ενός από τους πιο σημαντικούς εκφραστές της αναλυτικής φιλοσοφίας, αν και δεν εκδόθηκε όσο ζούσε ο μεγάλος φιλόσοφος, μια που ο ίδιος το έγραφε και το ξαναέγραφε αναθεωρώντας σημεία του, αποτελεί μια μεγάλη πραγματεία για το τι σημαίνουν έννοιες όπως κατανόηση και σημασία των λέξεων, φιλοσοφία της γλώσσας, φύση της λογικής, φύση και σημασία των μαθηματικών. Ενα βιβλίο για τις πλάνες και τα παιχνίδια της γλώσσας. Ο φιλόσοφος δεν ακολουθεί τον κλασικό ακαδημαϊκό λόγο. Ο λόγος του είναι παιγνιώδης και αφοριστικός, χωρίς αυτό να ακυρώνει τη βαθύτητα και την πρωτοτυπία της σκέψης του. Αθλος η μετάφραση αυτού του κλασικού έργου.

Καύσωνας
Η ζωή σ’ έναν πλανήτη
που φλέγεται

Μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος
Ψυχογιός, 2024, σ. 392

Αυτό το βιβλίο του συγγραφέα και γνωστού δημοσιογράφου δεν θέλει να τρομάξει, αλλά να προειδοποιήσει για την κλιματική κρίση και κυρίως την πρώτη και άμεσα εμφανή απειλή απ’ αυτήν που είναι η άνοδος της θερμοκρασίας και οι καύσωνες, οι οποίοι εμφανίζονται όλο και συχνότερα, όλο και πιο έντονοι. Αν φτάσουμε σ’ ένα τυπικό καλοκαίρι να έχουμε θερμοκρασίες 43 βαθμών Κελσίου, οι συνέπειες θα είναι καταστροφικές για όλους, κυρίως όμως για τους πιο αδύναμους. Γιατί και οι καύσωνες είναι ταξικοί. Με υπέροχη μυθιστορηματική γραφή και χρήση του ρεπορτάζ, της συγκέντρωσης μαρτυριών και στη βάση των επιστημονικών δεδομένων ο συγγραφέας δεν αναφέρεται σε κάποια μελλοντική δυστοπία, αλλά σε κάτι με το οποίο ζούμε τώρα μαζί.

Yuval Noah Harari

Nexus

Μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης
Αλεξάνδρεια, 2024, σ. 460

Ο γνωστός ιστορικός, φιλόσοφος και επιδραστικός διανοούμενος με τη δική του γλαφυρή γραφή, η οποία δεν κάνει παραχωρήσεις στην απλοποίηση των πραγμάτων, μας δείχνει πώς φτάσαμε στις σύγχρονες κοινωνίες της Τεχνητής Νοημοσύνης. Πώς από τα «ανθρώπινα δίκτυα» περάσαμε στα ανόργανα δίκτυα και πώς από αυτά στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Τι σημαίνουν όλα αυτά για τις σύγχρονες δημοκρατίες και ποιους κινδύνους εγκυμονούν, πόσο αλλάζουν τους ανθρώπους και τις μεταξύ τους σχέσεις; Με έναν συναρπαστικό τρόπο προειδοποιεί, χωρίς να τρομάζει.

Νίκος Κοτζιάς

Μαρξ και Διπλωματία

Καρλ Μαρξ: Θεωρία και Πρακτική Εξωτερικής
Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων

Κάκτος, 2024, σ. 704

Μια πολύ σημαντική εργασία για έναν τομέα της σκέψης του Μαρξ, στον οποίο ως δημοσιογράφος αφιέρωσε πολύ χρόνο και σκέψη, αλλά οι αναλυτές του έργου του και οι υποστηρικτές του δεν απέδωσαν ιδιαίτερη σημασία. Κι όμως, όπως αποδεικνύει αυτή εδώ η μελέτη του ομότιμου καθηγητή Πολιτικής Θεωρίας και συγγραφέα, αυτές οι παρεμβάσεις του Μαρξ αποτελούν ακόμα και σήμερα πολύτιμες παρακαταθήκες για την ανάλυση της μεθόδου προσέγγισης των Διεθνών Σχέσεων από τον ίδιο τον μεγάλο στοχαστή, αλλά συμβάλλουν και στη μελέτη των σημερινών διεθνών συστημάτων και των δομών τους. Οι απόψεις του Μαρξ για τη Μεγάλη Βρετανία, για τη Γαλλία, για την τότε Ρωσία που λογοκρίθηκαν από τον Στάλιν, για την Ισπανία, για την Πολωνία, για την Κίνα, για την Ινδία, για τον ασιατικό κόσμο γενικά.

Καρλ Μαρξ,

Η αθλιότητα της φιλοσοφίας:
Απάντηση στη «Φιλοσοφία της Αθλιότητας»
του κ. Προυντόν

Μτφ. – επιμέλεια – εισαγωγικό σημείωμα: Θανάσης Γκιούρας,
Καστανιώτη, 2024, σ. 328

Το έργο που έθεσε τις βάσεις για τη μεταγενέστερη ανάπτυξη των θέσεων του Μαρξ για τη σχέση Κεφαλαίου και Εργασίας. Μια πολεμική κατά του χεγκελιανού αναρχικού Προυντόν. Πολεμική την οποία ο νεαρός αλλά και ο ύστερος Μαρξ ήξερε πολύ καλά να κάνει. Κριτική των αντιλήψεων του Προυντόν για το πώς διαμορφώθηκαν η ατομική ιδιοκτησία, ο καταμερισμός της εργασίας, ο εργατικός μισθός, το εμπόριο, η αξία, οι τιμές, το χρήμα, η αναρχία της παραγωγής ως πηγή της αθλιότητας. Κριτική που κατά τη γνώμη του γράφοντος αδίκησε τον Προυντόν. Πρόγευση των μεταγενέστερων θέσεων που ο Μαρξ ανέπτυξε στο «Κεφάλαιο», οι οποίες όμως ακόμη δεν ήταν πλήρως επιστημονικά συγκροτημένες.

Φραντσέσκα Σταυρακοπούλου

Θεός
Μια ανατομία

Μτφ. Γιώργος Καράμπελας
Αλεξάνδρεια, 2024, σ. 530

Εχει σώμα ο χριστιανικός και ιουδαϊκός Θεός; Οι περισσότεροι εύκολα και αμέσως θα απαντούσαν «Οχι». Η μελέτη όμως της Βίβλου και άλλων θεολογικών και φιλοσοφικο-θεολογικών κειμένων, ισχυρίζεται η βρετανοελληνιδα θεολόγος, δείχνει πως υπάρχει και μια απολύτως σωματική εικόνα του βιβλικού Θεού. Η συγγραφέας ανασύρει στην επιφάνεια τα κρυμμένα από μια «σεμνότυφη» θεολογία κείμενα που δείχνουν τα πόδια και τις γάμπες, τα σημεία των γεννητικών οργάνων, τον σωματικό κορμό, τα μπράτσα και τα χέρια, το κεφάλι του Θεού. «Ενός Θεού γιγάντιου άνδρα που τα έβαλε με γυμνά χέρια με έναν θαλάσσιο δράκο και τον νίκησε». Βεβαίως οι αναπαραστατικές τέχνες, αντιθέτως με μια θεολογία που θεωρεί τη σωματική απεικόνιση του Θεού συμβολική πράξη, δείχνουν πως ο Θεός έχει και σώμα, έχει και ανατομία.

Αντονι Γκαλούτσο

Ο μύθος του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία
Αποδομώντας το βασίλειο
της Σίλικον Βάλεϊ

Μάγμα, 2024, σ. 344

Τείνει να γίνει κοινός τόπος πως η επιχειρηματικότητα της Σίλικον Βάλεϊ οφείλεται στο ατομικό επιχειρηματικό δαιμόνιο ορισμένων εκ των πρωταγωνιστών της, όπως ο Στιβ Τζομπς. Ο λέκτορας στο Τμήμα της Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου του Σεντ Ετιέν αντιστέκεται σε αυτή την άποψη. Θέση που κατ’ αυτόν από πίσω της κρύβεται στην κυριολεξία ο νεοφιλελεύθερος μύθος πως στην αγορά, αν είσαι ικανός, τίποτα δεν μπορεί να σου αντισταθεί. Η αγορά μετράει αξίες – λέει ο μύθος – και οι ικανοί ανταμείβονται. Ο συγγραφέας δείχνει πως «ο αυτοδημιούργητος επιχειρηματίας» είναι ο άνθρωπος που στην ουσία πάτησε επί πτωμάτων. Αδυσώπητη κριτική στις θεωρίες της αξιοκρατίας. Ο Ιλον Μασκ είναι η πιο αντιδραστική εκδοχή αυτού του μύθου.

Ζαν Ζακ Ρουσσώ

Ρεμβασμοί του μοναχικού περιπατητή

Μτφ. – Εισαγωγή: Θάνος Σαμαρτζής
Δώμα, 2024, σ. 246

Jean Jacques Rousseau

Οι ονειροπολήσεις ενός μοναχικού περιπατητή

Μτφ. Εφη Κορομηλά
Επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση
Printa, 2024, σ. 200

Δύο ταυτόχρονες μεταφράσεις
του τελευταίου και ημιτελούς
έργου του μεγάλου φιλοσόφου.
Οχι τόσο γνωστό όσο οι «Εξομολογήσεις» του, αλλά γραμμένο με το ίδιο πάθος και την ίδια συναρπαστική γραφή. Και εκεί, όπως στις Εξομολογήσεις, ο Ρουσσώ, κατηγορούμενος μέχρι και για την εγκατάλειψη σε ορφανοτροφείο των παιδιών του, αντί να απολογηθεί, γίνεται κατήγορος.
Θεωρεί πως δεν έκανε παρά ό,τι του υπαγόρευε η συνείδησή του. Δεν δικαιολογεί, αλλά επαινεί τις συγκρούσεις του. Δεν ζητά συγγνώμη, αλλά, το αντίθετο, ζητά την αναγνώριση απ’ όσους τον αδίκησαν και τον υποτίμησαν. Μεγάλο εγώ, αλλά δικαιολογημένα μεγάλο.
Ούτως ή άλλως η σύγκρουση με τον περίγυρό του δεν είναι τίποτε άλλο παρά η πορεία μιας συνείδησης που περιφρονούσε και αδιαφορούσε για οτιδήποτε μπορούσε να σταθεί εμπόδιο στη διαφάνεια των προσωπικών του επιλογών. Εγραψε αυτό το έργο, προϊόν των περιπάτων του, γιατί ήθελε να τον κρίνουν ως φυσικό και όχι ως κοινωνικό προϊόν· και, ως φυσικό προϊόν, θεωρούσε πως ήταν άψογος.

Claire Zalc

Z  Ή αναμνήσεις
μιας ιστορικού

Μτφ. Ρίκα Μπενβενίστε
Πόλις, 2024, σ. 224

Η γαλλίδα καθηγήτρια Ιστορίας εμπνέεται από το μνημειώδες έργο του Ζορζ Περέκ «W ή η ανάμνηση της παιδικής ηλικίας» και γράφει εδώ για το πώς γράφει ιστορία μια ιστορικός. Οταν η ιστορία γράφεται από κάποιον/κάποια την ίδια στιγμή αυτός/αυτή γράφουν και την ιστορία τους. Η συγγραφέας αυτοβιογραφείται παρουσιάζοντας το έργο της και συνάμα το πώς έγραψε αυτό το έργο. Μια συναρπαστική διαδρομή στις δυσκολίες της επιστήμης αλλά και στην απόλαυση που έχουν οι καρποί της. Εξαιρετικό ανάγνωσμα.

Μάκης Καραγιάννης

Η τέχνη του μυθιστορήματος

Επίκεντρο, 2024, σ. 320

Το καλό μυθιστόρημα είναι ωραία και υψηλή τέχνη. Αυτό υποστηρίζει με συναίσθημα, πάθος αλλά και έλλογα επιχειρήματα ο πολύ καλός μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, βιβλιοκριτικός και μαθηματικός. Εδώ επαναφέρει τη συζήτηση εκεί που την εγκατέλειψε η θεωρία της λογοτεχνίας. Μας υπενθυμίζει, με γλαφυρή γραφή, την αξία του κλασικού μυθιστορήματος. Για να το καταφέρει αυτό προσφεύγει σε μια σειρά κλασικών μυθιστορημάτων και συγγραφέων όπως ενδεικτικά ο Χένρι Τζέιμς, ο Γκουστάβ Φλωμπέρ, ο Μαρσέλ Προύστ, ο Ονόρε ντε Μπαλζάκ, ο Φιοντόρ Ντοστογιέβσκι, ο Φραντς Κάφκα, η Βιρτζίνια Γούλφ, η Ντόρις Λέσινγκ, ο Μίλαν Κούντερα, ο Φίλιπ Ροθ και πολλοί-πολλοί.

Αnne Applebaum

Απολυταρχία Α.Ε.

Μτφ. Χριστίνα Θεοχάρη
Εκδ. Παπαδόπουλος, σελ. 240, 15 ευρώ

Μήπως έχει ήδη ηττηθεί η διεθνής τάξη που βασίζεται σε δημοκρατικούς θεσμούς; Η Applebaum ελπίζει πως όχι, αλλά είναι αβέβαιη για τη μοίρα της. Καμία δημοκρατία δεν είναι ασφαλής, γράφει. Οι απολυταρχίες πλέον αλληλοϋποστηρίζονται με δεκάδες φανερούς και αφανείς τρόπους, με μόνο σκοπό την επικράτηση και τον πλουτισμό των αυταρχικών ηγετών τους. Και η δημοκρατία παγκοσμίως αμφισβητείται επιθετικά από τους οργανωμένους εχθρούς της: Ρωσία, Κίνα, Ιράν, Βόρεια Κορέα, υπονομεύουν τη δημοκρατία διεθνώς, ακόμα και μέσα στις ίδιες τις δημοκρατικές χώρες.

Peter Frankopan

Οι μεταμορφώσεις της γης

Μτφ. Νίκος Λίγγρης
Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 912

Ο συγγραφέας των «Δρόμων του μεταξιού» αναλύει πώς η κλιματική αλλαγή συνέτεινε δραματικά στην ανάπτυξη –και την καταστροφή– των πολιτισμών στο πέρασμα των αιώνων. Από το Μπιγκ Μπανγκ μέχρι σήμερα, από την πτώση του πολιτισμού της κοιλάδας του Μότσε στη Νότια Αμερική ως αποτέλεσμα του Ελ Νίνιο μέχρι τις ηφαιστειακές εκρήξεις στην Ισλανδία που είχαν αντίκτυπο στην Αίγυπτο και συνέβαλαν στην κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.