«Πώς οι ελληνικοί μύθοι μάς εμπνέουν ακόμη»

Μύθο με μία εκδοχή και μόνο δύσκολα θα συναντήσει όποιος αγαπά την ελληνική μυθολογία. Από τα ομηρικά έπη ως τα έργα των αρχαίων αγγειογράφων και από τα αετώματα των εμβληματικών ναών έως την πλοκή των αρχαίων τραγωδιών, οι τόποι, οι ιστορίες και η εξέλιξή τους προσαρμόζονται στις ανάγκες που εξυπηρετούν και αναλόγως εμπλουτίζονται ή τροποποιούνται. Στο διάβα των αιώνων δε αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης, ξαναγράφτηκαν, ακολούθησαν περίπλοκες διαδρομές έως ότου εμφανιστούν με μια νέα αμφίεση στον Σαίξπηρ ή στον Καβάφη.

Η βραβευμένη με Μπούκερ συγγραφέας Πατ Μπάρκερ, δημιουργός μιας σειράς βιβλίων που αφηγούνται τις ιστορίες των γυναικών κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, επιλέγει το έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ «Τρωίλος και Χρυσηίδα», εμπνευσμένο από την Ιλιάδα.

Το έργο «Τρωίλος και Χρυσηίδα» είναι μια αναδιήγηση της Ιλιάδας, ριζικά σύγχρονη για την εποχή της. Στον 21ο φαίνεται να μιλάει πιο δυνατά στις σύγχρονες ανησυχίες μας. Η γενική ατμόσφαιρα κατά τη συγγραφή του έργου δεν διέφερε πολύ από την ατμόσφαιρα της δικής μας εποχής. Σε εποχές κυνισμού, απελπισίας και φόβου, νομίζω ότι στρεφόμαστε σε ιστορίες που έχουν αντέξει στον χρόνο, διότι ζούμε σε μια εποχή ιστοριών μιας χρήσης. Αυτές οι ιστορίες ήταν ήδη παλιές πριν από 2.500 χρόνια, όταν η Ιλιάδα πήρε τη μορφή που γνωρίζουμε.

Ο βραβευμένος με Τέρνερ εικαστικός Κρις Οφιλι επιλέγει τη μετάφραση της «Οδύσσειας» της Εμιλι Ουίλσον (2018).

Στην πρώτη σελίδα της «Οδύσσειας» νιώθεις σαν να διαβάζεις ολόκληρο το έπος σε εκείνη την πρώτη σελίδα. Ο Οδυσσέας είναι ένας περίπλοκος άνθρωπος, ένας περιπετειώδης και ανήσυχος ταξιδιώτης, ένας επιζών: δεν είναι ο τύπος που μένει σε μια κατάσταση που δεν του ανοίγει την όρεξη για ζωή. Η μετάφραση της Ουίλσον καταφέρνει να αποτυπώσει τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο ο Ομηρος περιγράφει το χρώμα με παρομοιώσεις, γεγονός που με ενέπνευσε να δημιουργήσω τις δικές μου εικόνες. Οι ελληνικοί μύθοι είναι ιστορίες για τον άνθρωπο, τον ψυχισμό μας και τις πτυχές μας που δεν περιορίζονται στον χρόνο: φόβοι, επιθυμίες, αυτό που μας δίνει χαρά, κίνδυνος, αγάπη, έννοιες του αθάνατου. Αυτές οι βασικές ανησυχίες και η επιτελεστική πτυχή του ποιήματος – άλλωστε γράφτηκαν για να παρουσιαστούν σε κοινό – θα μας μιλούν πάντα.

Ο ηθοποιός και συγγραφέας Στίβεν Φράι επιλέγει την εμπνευσμένη από την «Οδύσσεια» «Ιθάκη» (1911) του Κ. Π. Καβάφη.

Η «Οδύσσεια» είναι η αρχή της ανθρώπινης νεωτερικότητας. Ξαφνικά, οι σπουδαιότερες αρετές ενός πολεμιστή δεν ήταν μόνο η ανδρεία και η δύναμη, αλλά η πανουργία, η ευφυΐα και η περιέργεια, καθώς και η αίσθηση του σπιτιού – ο Οδυσσέας αγωνίζεται διαρκώς να επιστρέψει στη γυναίκα και τον γιο του. Υπήρχε κάτι νέο σε αυτό. Αυτή η ιδέα του «νόστου» – της επιστροφής στο σπίτι, στην εστία, μετά από περιπλανήσεις – υπήρξε πολύ ισχυρή στη φαντασία των Ελλήνων έκτοτε.

Ενα από τα σπουδαιότερα ποιήματα του Καβάφη είναι η «Ιθάκη». Το ποίημα αφορά αυτό το ταξίδι, αυτή τη λαχτάρα να βρούμε το μέρος που θεωρούμε σπίτι, αλλά ο Καβάφης μας λέει ότι δεν αξίζει τίποτα. Πρέπει να αγωνιστείς για αυτό, λέει, αλλά θα διαπιστώσεις ότι δεν είναι ο ίδιος ο προορισμός που έχει σημασία, αλλά αυτά που μαθαίνεις στην πορεία. Είναι ένα παράδειγμα του τι μπορούν να μας προσφέρουν οι ελληνικοί μύθοι μέσω των αναδιηγήσεων. Ολα τα βιβλία του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν είναι ιστορίες νόστου, ιστορίες επιστροφής στο σπίτι.  Είναι η πιο μυθική, πρωταρχική, στοιχειώδης ιστορία που έχουμε.

H τραγουδοποιός Αναΐς Μίτσελ επιλέγει το τραγούδι του Σαντάνα «Europe» (1976) εμπνευσμένο – πιθανόν – από τον βιασμό της Ευρώπης.

Πέρα από τις προφανείς ελληνικές και μυθικές προεκτάσεις, νομίζω ότι υπήρχε κάτι σχετικά με το πάντρεμα της μουσικής και της αφήγησης σε αυτό το τραγούδι που είχε μια θέση στην καρδιά μου από μικρή ηλικία. Με τον τρόπο που το εξήγησε ο πατέρας μου, η μουσική «απεικονίζει» τον Δία να μεταμορφώνεται σε λευκό ταύρο και να μεταφέρει την όμορφη Ευρώπη στον ωκεανό. Οταν έψαξα το τραγούδι στο Διαδίκτυο, φαίνεται ότι δεν είχε σκοπό να αποτυπώσει τον μύθο της Ευρώπης. Ο τίτλος ήταν σχεδόν άσχετος. Φαίνεται ότι γράφτηκε μετά από μια συνάντηση με μια γυναίκα που είχε ένα κακό ταξίδι. Ωστόσο, αν το καλοσκεφτείτε, υποθέτω ότι το να παρασυρθεί η Ευρώπη από έναν λευκό ταύρο είναι κάτι σαν κακό ταξίδι.

Ο ακαδημαϊκός, κριτικός, αρχισυντάκτης του «New York Review of Books», μεταφραστής της «Οδύσσειας» Ντάνιελ Μέντελσον επιλέγει το βιβλίο της Μαίρη Ρενό «Ο βασιλιάς πρέπει να πεθάνει» (1958), εμπνευσμένο από τον μύθο του Θησέα και του Μινώταυρου.

Το πιο ελκυστικό για μένα είναι ότι η συγγραφέας έχει μια πολύ καλή αίσθηση της ψυχολογίας. Λύνει το πρόβλημα του Μινώταυρου παρουσιάζοντάς τον να είναι κάποιου είδους τρομακτικός, εντελώς ανθρώπινος χαρακτήρας που φοράει μια τελετουργική μάσκα ταύρου. Και έχει τη λαμπρή ιδέα να κάνει τον Θησέα μάλλον κοντό, έχει ένα κόμπλεξ του Ναπολέοντα. Είναι εκείνες οι πινελιές που το κάνουν να νιώθει σαν μυθιστόρημα και όχι απλώς μια διασκεδαστική περιπλάνηση στη μυθολογία. Αυτό που κάνουν οι μύθοι είναι ότι παίρνουν βασικά στοιχεία της ανθρώπινης εμπειρίας και δημιουργούν μια συναρπαστική αφήγηση, ανοιχτή για προσαρμογή και επανερμηνεία.

Ακόμη

Η βραβευμένη με Οσκαρ ηθοποιός Μπρι Λάρσον επιλέγει την ταινία «Moulin Rouge!» (2001), εμπνευσμένη από τον μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης.

Ο συγγραφέας των μπεστ σέλερ της σειράς Πέρσι Τζάκσον, Ρικ Ρίορνταν, επιλέγει τους «Αγώνες Πείνας» (2008), ένα βιβλίο εμπνευσμένο από τον Θησέα και τον Μινώταυρο.

Ο συγγραφέας Φέρντια Λένον επιλέγει την ταινία των αδελφών Κοέν «Ω, αδελφέ, που είσαι;» (2000), εμπνευσμένη από την «Οδύσσεια».