Προς έναν πολιτικό αντιειδισμό

Φίλος όχι μόνο των αλόγων, όπως υποδηλώνει το επίθετό του, αλλά όλων των ζώων, όλων των «αισθαντικών πλασμάτων με επιθυμίες», ο Μάσιμο Φιλίπι αναλαμβάνει την υπεράσπισή τους με ένα τολμηρό πολιτικοφιλοσοφικό εγχείρημα. Στο βιβλίο του Ζητήματα είδους, που εκδίδεται σε άρτια και κατανοητή μετάφραση του Παναγιώτη Τσιαμούρα, ο Φιλίπι αναπτύσσει μια σειρά από πλούσια επιχειρήματα με στόχο όχι απλώς να υποστηρίξει τον σεβασμό της ζωικής ύπαρξης, αλλά, πολύ ριζικότερα, να αναδείξει τους λόγους για τους οποίους η απουσία αυτού του σεβασμού δεν αποτελεί ιστορικό ατύχημα και δεν εξαντλείται σε μια σειρά προσωπικών επιλογών· τουναντίον, συνιστά δομικό πρόβλημα, που εγγράφεται βαθιά στην ιστορία της δυτικής νεωτερικότητας, του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και των άνισων και εξουσιαστικών κοινωνικών συστημάτων.

Το εντυπωσιακότερο ίσως στοιχείο του βιβλίου είναι ότι το πολιτικό διάβημα του συγγραφέα έχει έντονη επιστημολογική χροιά – αν με τον όρο επιστημολογία αναφερθούμε όχι σε μια αφηρημένη θεωρία της γνώσης, αλλά σε μια αποδομητική μελέτη των νοητικών κατηγοριών, των επιστημονικών ταξινομήσεων και των θεωρητικών διπόλων που συγκροτούν τον πυρήνα της σκέψης μας για τη σχέση και τη διαφορά των ανθρώπων και των υπόλοιπων ζώων. Αντλώντας με δημιουργικό τρόπο στοιχεία από το έργο του Φουκό, του Ντεριντά, της Μπάτλερ αλλά και του Αγκάμπεν, ο Φιλίπι επιδίδεται σε μια ενδελεχή προσπάθεια κριτικής αποδόμησης της ίδιας της έννοιας του είδους, με στόχο – όπως δηλώνει ο ίδιος – την υπέρβασή της (σ. 89).

Αυτό δεν σημαίνει, βεβαίως, ότι αρνείται την ύπαρξη διαφορών ανάμεσα στα ζώα ή την παρουσία βιολογικών χαρακτηριστικών που, εντός του συνεχούς που αποτελεί τον κόσμο του εμβίου, σε κάποιους κόμβους πυκνώνουν περισσότερο ή εμφανίζονται πιο συχνά. Θέλει όμως να αναδείξει τους τρόπους και δη τους μηχανισμούς, ιδεολογικούς και υλικούς, με τους οποίους οι διαφορές μετατρέπονται σε παγιωμένες ιεραρχίες, σε κατηγορίες ανάλυσης και σκέψης που φυσικοποιούν και συνεπώς νομιμοποιούν διανοητικά και ηθικοπολιτικά την εκμετάλλευση και τη θανάτωση των ζωικών σωμάτων – όπως και των ανθρώπινων σωμάτων που στη διάρκεια της Iστορίας ζωοποιούνται: σκλάβων, ιθαγενών, μεταναστ(ρι)ών, αποκλεισμένων κ.λπ.

Ενάντια στη φυσικοποίηση των κοινωνικά κατασκευασμένων σχέσεων ανισότητας και εκμετάλλευσης, ο Φιλίπι προτάσσει λοιπόν μια επιστημολογία της αποφυσικοποίησης. Συνεπώς, δεν είναι παράξενο που εν τέλει προβληματοποιεί και αρνείται την ίδια την έννοια της φύσης (σ. 92). Σημαίνει άραγε αυτό ότι διολισθαίνει προς έναν επιστημολογικό σχετικισμό; Παρότι κάποιες διατυπώσεις του μας κάνουν ενίοτε να το πιστέψουμε, όπως λόγου χάρη όταν αναρωτιέται για ποιον λόγο θα πρέπει ένα απελευθερωτικό κίνημα να ενδιαφέρεται για τη μεθοδολογία της επιστήμης (σ. 84), ο συγγραφέας επαναλαμβάνει συχνά ότι δεν αμφισβητεί την ύπαρξη γνωρισμάτων και διαφορών ανάμεσα στα ζώα. Εκείνο ωστόσο που τον ενδιαφέρει είναι ότι τα γνωρίσματα και οι διαφορές εγγράφονται κάθε φορά μέσα σε ένα συγκεκριμένο, ιστορικά καθορισμένο κοινωνικό σύστημα εξουσίας, που αναδεικνύει ορισμένες ψηφίδες τους και αποσιωπά άλλες, κάνοντας τις εν λόγω διαφορές να αποκτούν μια ιδιαίτερη πολιτική σημασία συμπερίληψης και αποκλεισμού και οδηγώντας έτσι ποικίλα όντα στην ανυποληψία, αν όχι και στον βίαιο θάνατο. Oπως γράφει εύγλωττα ο Φιλίπι, «οι λόγοι γνώσης και οι μηχανισμοί εξουσίας κάνουν να μιλούν ορισμένα χαρακτηριστικά της πραγματικότητας και προσδίδουν στα αφηγήματά τους το ποιόν και το κύρος της αλήθειας» (σ. 73).

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, κατανοούμε τη μέριμνά του να δείξει ότι οι εννοιολογήσεις και οι λέξεις που χρησιμοποιούμε δεν είναι ουδέτερες αντανακλάσεις μιας προϋφιστάμενης εξωτερικής πραγματικότητας, αλλά πολιτικά προσανατολισμένες επιτελέσεις με απολύτως πρακτικά αποτελέσματα. Αξίζει άλλωστε να σημειωθεί ότι ο ιταλικός τίτλος του βιβλίου, Questioni di Specie, συνιστά λογοπαίγνιο με τον ιταλικό τίτλο του βιβλίου της Τζούντιθ Μπάτλερ Αναταραχή φύλου (Questioni di genere).

Ο Φιλίπι λοιπόν προτείνει να αναγνωρίσουμε τον πολιτικό χαρακτήρα του ταξινομητικού μηχανισμού που ακούει στο όνομα είδος· μας καλεί μάλιστα να απελευθερωθούμε από τις ταξινομίες (σ. 74). Προκύπτει όμως έτσι ένα ερώτημα: η ταξινόμηση και η χρήση κατηγοριών δεν είναι χαρακτηριστικό της σκέψης και της λογικής εν γένει; Αυτές οι κατηγορίες είναι τελείως αυθαίρετες στο σύνολό τους; Μήπως, προτείνοντας την αντικατάσταση «της θανατηφόρας κατάστασης του προσδιορισμού» από «εκείνη […] όπου οι αγέλες, η σχεσιακότητα, ο ραγδαίος πολλαπλασιασμός, η αδιάλειπτη ανάδυση, τα συναισθήματα και οι συγκινήσεις παίρνουν τη θέση των ατόμων, των κατηγοριών, των τομών και των οροθετικών γραμμών» (σ. 116), παραδινόμαστε σε μια ανερμάτιστη δίνη; Μήπως χρειαζόμαστε ταξινομίες άλλου είδους; Ο Φιλίπι φαίνεται να κλίνει ενίοτε προς μια τέτοια απάντηση, όταν για παράδειγμα αναφέρεται στον Ντεριντά και την πρότασή του να φανταστούμε μια ταξινομία από την πλευρά των θηρίων (σ. 74) ή στις παρωδιακές ταξινομίες των Ντελέζ και Γκουαταρί (σ. 115-116), για την πρακτική εφαρμογή των οποίων όμως θα ήθελε κανείς να διαβάσει περισσότερα.

Παραμένει το γεγονός ότι το βιβλίο πετυχαίνει τον βασικό στόχο του: να προβληματοποιήσει ορισμένες τουλάχιστον όψεις του αυτονόητου χαρακτήρα που έχει η ιεραρχία ανάμεσα στα ζώα, ανθρώπινα και μη. Το ύφος του συγγραφέα είναι συχνά σαρωτικό· τα δυνατά επιχειρήματά του όμως μπορούν να γονιμοποιήσουν τη σκέψη μας, ακόμα και αν προσεγγίσουμε μεγέθη όπως ο δυτικός πολιτισμός και η σύγχρονη επιστήμη με πιο αμφίθυμο και αμφίσημο τρόπο.

Ο Γιάννης Κτενάς διδάσκει Πολιτική Φιλοσοφία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών