Οδυσσέας – ζόμπι και το «τέλος» του Κόπολα

Προτού περάσει πολλή ώρα, από τα πρώτα κιόλας λεπτά, αντιλαμβάνεσαι ότι η «Επιστροφή» (The return, Αγγλία / Γαλλία / Ιταλία / Ελλάδα, 2024) ελάχιστη σχέση θα έχει με τις ως τώρα κινηματογραφικές μεταφορές τής «Οδύσσειας» του Ομήρου: ένας ναυαγός, μπρούμυτα σε μια παραλία. Τον έχει ξεβράσει η θάλασσα. Δεν είσαι σίγουρος για τον αν είναι καν ζωντανός. Αυτός είναι ο Οδυσσέας του ηθοποιού Ρέιφ Φάινς και του σκηνοθέτη Ουμπέρτο Παζολίνι και αυτός ο Οδυσσέας θα χρειαστεί να περάσει από μια άλλη… Οδύσσεια προκειμένου να σταθεί και πάλι στα πόδια του και να αποκτήσει ξανά τα όσα του ανήκουν. Την εξουσία στο νησί του, την ταλαιπωρημένη Ιθάκη, την πολυαγαπημένη του σύζυγο Πηνελόπη (Ζιλιέτ Μπινός) που πολιορκείται πλέον από μνηστήρες-απόβλητα που στοχεύουν στο βασίλειο, αλλά και τον γιο του, τον Τηλέμαχο (Τσάρλι Πλάμερ), που ο πόλεμος στην Τροία δεν του επέτρεψε ποτέ να γνωρίσει. Με υποδειγματική υπομονή, με την ανάγκη να τον εξερευνήσει και να τον μάθει, ο Παζολίνι θα ακολουθήσει τα βήματα του Οδυσσέα. Και ο Φάινς θα τον ενσαρκώσει σαν έναν συνηθισμένο άνθρωπο σε περίοδο βαθύτατης κρίσης, χωρίς ποτέ να καταφεύγει σε «ηρωικές» ευκολίες. Ο Οδυσσέας βρίσκεται σε κατάσταση εξαΰλωσης, μοιάζει με ζόμπι, έχει στην κυριολεξία επιστρέψει από τη Χώρα των Νεκρών και, το κυριότερο, δεν ξέρει τι να κάνει. Εντάξει, έφτασε στην πατρίδα του. Και τώρα; Περιφέρεται με κουρέλια, περισσότερο σέρνεται παρά περπατάει και χωρίς τη βοήθεια κάποιων χωρικών μοιάζει ανήμπορος για το οτιδήποτε. Συγχρόνως, τον καταδιώκουν τα φαντάσματα του παρελθόντος, τον στοιχειώνουν οι εφιαλτικές αναμνήσεις ενός αχρείαστου και άσκοπου πολέμου, το δύσκολο αλλά και αμαρτωλό ταξίδι της επιστροφής που κράτησε πολύ περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε. Ο Παζολίνι σκηνοθέτησε την «Επιστροφή» όσο πιο λιτά, σχεδόν ασκητικά μπορούσε, ακόμα και στον φυσικό σκηνικό χώρο γυρισμάτων δεν θα βρούμε τίποτα το φαντασμαγορικό ή το μεγαλειώδες. Πρόκειται για μια πέρα για πέρα εσωτερική Οδύσσεια, μια Οδύσσεια του μυαλού και της ψυχής, μια περιπλάνηση της οποίας ο προορισμός δείχνει αβέβαιος, όπως αβέβαιο δείχνει το φως της αναγέννησης προκειμένου να έρθουν και πάλι τα πράγματα στη θέση τους.

Μια θηριώδης τούρτα

Δεν είναι συχνό φαινόμενο μια ταινία με τόσο βαριά φανέλα σκηνοθέτη να σου προκαλεί τόσο μεγάλη αμηχανία και να σε βάζει σε τόσο βαθιές σκέψεις για το αν τελικά σου αρέσει ή όχι. Ομως αυτό ακριβώς συμβαίνει με τη «Megalopolis» (ΗΠΑ, 2024) του Φράνσις Φορντ Κόπολα. «Πότε μια αυτοκρατορία πεθαίνει; Γίνεται αμέσως ή γίνεται σταδιακά;». Τέτοιου τύπου ερωτήματα πέφτουν βροχή στην ταινία, που όμως από την αρχή πλασάρεται σαν παραμύθι, άρα σαν να μην παίρνει και τόσο σοβαρά τον εαυτό της. Κακά τα ψέματα όμως. Αν υπάρχει ένας σκηνοθέτης που ξέρει πολύ καλά τι σημαίνει αυτοκρατορία, αλλά και τι σημαίνει πτώση, αυτός είναι ο Φράνσις Φορντ Κόπολα, που βρέθηκε στον θρόνο («Νονός», «Αποκάλυψη τώρα!») και εν συνεχεία γκρεμίστηκε («Μια μέρα, ένας έρωτας»). Εξάλλου, ακόμα και ο κεντρικός ήρωας της «Megalopolis», ένας μεγαλοφυής αλλά και αυτοκαταστροφικός αρχιτέκτονας ονόματι Σίζαρ / Καίσαρας (Ανταμ Ντράιβερ), ο οποίος οραματίζεται να γκρεμίσει την πόλη του και να την ξαναφτιάξει από το μηδέν, πολύ πιθανόν να μην έχει και τόσες διαφορές από τον ίδιο τον Κόπολα, του οποίου η επιδίωξη εδώ θαρρείς υπήρξε η ανοικοδόμηση του ίδιου του κινηματογράφου. Η δραστηριότητα του Σίζαρ έχει φανατικούς υποστηρικτές και φανατικούς εχθρούς (μήπως αυτό μας θυμίζει κάπως την πολιτική κατάσταση που υπάρχει σήμερα στην Αμερική;). Ενας από τους τελευταίους είναι ο δήμαρχος της πόλης, ο Κικέρων (Τζιανκάρλο Εσπόζιτο), με του οποίου την κόρη (Νάταλι Εμάνουελ) ο Σίζαρ είναι ερωτευμένος. Οικογένεια, εξουσία, τρομοκρατία, ανανέωση, σύγκρουση με τις παραδόσεις, συζήτηση για το μέλλον – η ταινία σε βομβαρδίζει με απανωτές αναφορές σε όλα αυτά τα μεγάλα θέματα – και πολλά άλλα – και νιώθεις ότι ο Κόπολα εν κατακλείδι μιλάει για το τέλος: το τέλος των ιδανικών, το τέλος της πολιτικής, το τέλος του κόσμου, το τέλος τελεία και παύλα. Μόνον έτσι μπορεί να φτιαχτεί ένας θαυμαστός καινούργιος κόσμος και πάλι από την αρχή, οπότε η μόνη έννοια, που ενδεχομένως να μην έχει τέλος, να είναι αυτή του έρωτα. Παρακολουθώντας τη «Megalopolis» έχεις την εντύπωση ότι βρίσκεσαι μπροστά σε μια θηριώδη τούρτα, τόσο ποικιλόμορφη, τόσο βαριά στολισμένη και τόσο παχιά, που και με τη θέα της μόνον μπουχτίζεις.

Α λα Κεν Λόουτς

Με το «Ρισελιέ» (Richelieu, Καναδάς / Γαλλία, 2023), εμπνευσμένος από πραγματικές ιστορίες μεταναστών εργατών στον Καναδά, ο καναδός σκηνοθέτης Πιερ-Φιλίπ Σεβινί αναδεικνύει τα καθημερινά προβλήματα που ζώνουν ασφυκτικά νέους ανθρώπους από τη Γουατεμάλα που έχουν αναγκαστεί να ταξιδέψουν στο Κεμπέκ προκειμένου να εργαστούν – κάτω από άθλιες συνθήκες – σε ένα εργοστάσιο σιτηρών. Το κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας δεν είναι κάποιος από τους μετανάστες αλλά η καναδή μεταφράστρια (Αριάν Καστελάνος) που έχει και αυτή τον δικό της σταυρό να σηκώσει αντιμετωπίζοντας μυριάδες προβλήματα σε όλα τα επίπεδα. Επίσης, ο Σεβινί πολύ σωστά δεν χωρίζει τους ήρωες της ιστορίας σε «καλούς» ταλαίπωρους μετανάστες και σε «κακούς», αδίστακτους εργοδότες. Ολα αυτά είναι πια πολυτέλεια σε μια κοινωνία και κατά προέκταση σε μια ζωή που μόνον προβλήματα έχει να «προσφέρει» σε όλους. Το αποτέλεσμα είναι μια, αν μη τι άλλο, αξιόλογη άσκηση πάνω στο κοινωνικό σινεμά του Κεν Λόουτς.

Ενας άλλος Χιου Γκραντ

Ξεχνάμε ό,τι ξέραμε ως τώρα για τον Χιου Γκραντ και στην ταινία τρόμου «Heretic» (ΗΠΑ, 2024) τον παρακολουθούμε στον πιο τολμηρό, νοσηρό, εν τέλει απρόβλεπτο ρόλο της κινηματογραφικής καριέρας του: εκείνον του αινιγματικού, ευφυούς και εντελώς… παλαβού άντρα που ζει σε ένα καλά οχυρωμένο κάστρο κρυμμένο στο δάσος, όπου συμβαίνουν σημεία και τέρατα. Εκεί όπου δύο κοπέλες (Σόφι Θάτσερ, Κλόι Ιστ) θα τον επισκεφτούν προκειμένου να του «πουλήσουν» χριστιανισμό, αγνοώντας ότι οι γνώσεις του για όλες τις θρησκείες του κόσμου τού έχουν δώσει τη δυνατότητα να τις συγκρίνει με τα επιτραπέζια παιχνίδια όπως η «Μονόπολη». Γιατί η πραγματική θρησκεία είναι μόνο μία, η εξουσία. Θα χρειαστεί να περάσει αρκετός χρόνος μέχρι να έρθει το αναπόφευκτο ξέσπασμα αίματος και κατά τη διάρκεια αυτού του χρόνου οι σκηνοθέτες Σκοτ Μπεκ, Μπράιαν Γουντς θα στήσουν, ικανοποιητικά, μια ταινία τρόμου θεατρικής λογικής.

Ζωή στον βούρκο

Στην τελευταία ταινία της, «Bird» (Αγγλία / Γερμανία, Γαλλία / ΗΠΑ, 2024) η βρετανίδα σκηνοθέτις Αντρέα Αρνολντ μας μεταφέρει στον αγγλικό Βορρά, στο Κεντ, όπου και πάλι παρακολουθεί τη ζωή στο περιθώριο, όπως τόσο συχνά της αρέσει να κάνει. Εδώ εστιάζει στον αγώνα μιας έφηβης (μιγάδας) να ξεφύγει από ένα περιβάλλον που δεν έχει τίποτα απολύτως να της προσφέρει. Η Μπέιλι (Νικίγια Ανταμς) νιώθει ασφυκτικά δίπλα στον διακινητή ναρκωτικών αλλά πάντα εύθυμο πατέρα της (Μπάρι Κίογκαν) – που θα μπορούσε να είναι αδελφός της – και δεν μπορεί να επικοινωνήσει με τον ετεροθαλή αδελφό της (Τζέισον Μπούντα). Εχει βαρεθεί να ζει μέσα στα σκουπίδια και ο φακός της Αρνολντ καταγράφει ξανά και ξανά, με μια ανεξήγητη λαγνεία, όλες όλες τις στιγμές από αυτή την άθλια κυριολεκτικά στον βούρκο ζωή. Το μόνο στοιχείο που μοιάζει με βότσαλο που ταράζει τα λιμνάζοντα νερά της ταινίας, όπως και το μόνο που συγκινεί την Μπέιλι, είναι ένα μυστηριώδες «πλάσμα» με τη μορφή ανθρώπου (Φραντς Ρογκόφσκι), κάτι σαν ξωτικό που περιφέρεται στην περιοχή αναζητώντας την οικογένειά του.

Η επιστροφή της Βαϊάνα

Στο μουσικό κινούμενο σχέδιο «Βαϊάνα 2» (Moana 2, ΗΠΑ, 2024), η νεαρή, παράτολμη ιθαγενής που πριν από οκτώ χρόνια σκλάβωσε με την παγκόσμια επιτυχία της «Βαϊάνα» εκατομμύρια παιδιά, έχει εξελιχθεί σε έμπειρη πλοηγό και δέχεται ένα κάλεσμα των προγόνων της να φέρει σε πέρας μια ριψοκίνδυνη αποστολή στις μακρινές θάλασσες της Ωκεανίας.