Η τόσο εύθραυστη μελωδία της ευτυχίας

Αμερικανός αρμενικής καταγωγής, ο Γουίλιαμ Σάρογιαν (1908-1981) υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλής στην αιχμή της σταδιοδρομίας του, στις δεκαετίες του ’30 και του ’40. Ηταν κυρίως αυτοβιογραφικός και θεατρικός συγγραφέας, με έργα του να έχουν ανεβεί στο Μπρόντγουεϊ (ένα μάλιστα εξ αυτών, Οι μέρες της ζωής σας, απέσπασε το βραβείο Πούλιτζερ για το θέατρο). Η ανθρώπινη κωμωδία του δεν έχει πάντως κάποια αναφορά ή σχέση με την αντίστοιχη εμβληματική, ρεαλιστική, ιστορική ηθογραφία του Μπαλζάκ που αριθμεί 91 τόμους και κάμποσους ακόμη ημιτελείς. Εικάζω μάλιστα πως αν ο Σάρογιαν γνώριζε το μπαλζακικό έργο, ίσως δεν θα αποτολμούσε να δανειστεί τον υπέρτιτλό του για ένα έργο «εφηβικό», διδακτικό, που τονίζει την παιδική ματιά στα πράγματα, και μάλιστα σε μια νεαρή χώρα, όπου θάλλει η αισιοδοξία για το μέλλον, μαζί με κάποια λυτρωτική αφέλεια.

Οπως και να ‘χει, το παρόν βιβλίο σχεδιάστηκε αρχικά ως σενάριο για το Χόλιγουντ και μετατράπηκε λίγο αργότερα σε μυθιστόρημα, έχοντας ήδη ενθυλακώσει το Οσκαρ καλύτερης ιστορίας για την ομότιτλη ταινία. Τόπος της δράσης είναι η γενέτειρα του συγγραφέα, το Φρέσνο, μια ήδη τότε αρκετά μεγάλη πόλη (και όχι κωμόπολη, όπως συχνά μεταφράζεται τελευταία το town) στη βορινή μεριά της ιδιαίτερα εύφορης Κεντρικής Κοιλάδας της Καλιφόρνιας. Για τις ανάγκες της αφήγησης το Φρέσνο έχει μετονομαστεί σε Ιθακα, ενώ οι βασικοί ήρωες του βιβλίου είναι δύο αδέλφια, ο Ομηρος και ο Οδυσσέας. Οι συμβολισμοί παραείναι βαρείς, ίσως και δυσβάστακτοι, για ένα βιβλίο ενηλικίωσης, αλλά μάλλον υπονοούν δύο πράγματα: πρώτον την ποθητή επιστροφή των στρατιωτών στην «Ιθάκη» τους από τα πολεμικά μέτωπα όπου έχει ήδη εμπλακεί η Αμερική μετά το Περλ Χάρμπορ (Δεκέμβριος του ’41) και δεύτερον την περιήγηση των μικρών ηρώων του μέσα στην καθημερινότητα της πόλης.

Ο δεκατετράχρονος Ομηρος είναι τρόπον τινά ο αφηγητής αλλά εμμέσως και η περσόνα του συγγραφέα ως εφήβου. Περιηγείται καθημερινά προς ποικίλες κατευθύνσεις με το ποδήλατό του μέσα στην πόλη και αντλεί εμπειρίες ή ζει μικρές περιπέτειες καθώς παραδίδει τηλεγραφήματα και επιστολές σε διαφόρων ειδών αποδέκτες. Ο Ομηρος είναι αναγκασμένος να δουλέψει στο τηλεγραφείο – αν και πάει ακόμη σχολείο, εννοείται – καθώς ο πατέρας του έχει πεθάνει, αλλά απολαμβάνει τη σκληρή δουλειά. Ο μεγάλος αδελφός του, ο Μαρκ, έχει επιστρατευθεί και η αδελφή του, η Μπες, δεν βρίσκει δουλειά, παλεύει ακόμη με το σχολείο, και ο Ομηρος θέλει να την προστατέψει από τις ύποπτες δουλειές του κόσμου της νύχτας, που θάλλουν σε πολεμικούς καιρούς. Η μητέρα τους δουλεύει περιστασιακά και κάνει ό,τι μπορεί για να κρατήσει την οικογένεια ενωμένη. Ο Ομηρος τα πάει καλά, είναι φιλότιμος, ρουφάει τις εμπειρίες που του προσφέρονται και τα αφεντικά του τον συμπαθούν όλο και περισσότερο. Ωστόσο, μέρος της δουλειάς απαιτεί πολύ γερά νεύρα από ένα παιδί, καθώς ουκ ολίγα τηλεγραφήματα δεν είναι παρά αγγελτήρια θανάτου για κάποιον νεκρό στρατιώτη κάπου στο μέτωπο. Οι αντιδράσεις των συγγενών δίνονται με σπαρακτικό τρόπο και η συγκίνηση προκύπτει αβίαστα.

Ο άλλος περιηγητής είναι ο τετράχρονος αδελφός, ο Οδυσσέας, που αποκτά κι αυτός σημαντικές εμπειρίες ζωής. Η σημαντικότερη όλων, που επαναφέρει συχνά στη μνήμη του, είναι από έναν νέγρο που τον αντιχαιρετά ενώ στηρίζεται στην κουπαστή ενός διερχόμενου τρένου, τραγουδώντας ένα κλασικό μπλουζ για την επιστροφή στο σπίτι. Υπάρχουν όμως και ποικίλες άλλες περιπέτειες: η κλοπή άγουρων βερίκοκων από την αυλή ενός ανεκτικού ιδιοκτήτη, η επίσκεψη στη δημοτική βιβλιοθήκη με τον «χαζό» της παρέας, όπου, καθώς δεν ξέρουν να διαβάζουν, απλώς αποθαυμάζουν τους χιλιάδες τόμους, ένας μηχανικός άνθρωπος, κάτι σαν νεκρή κούκλα στη βιτρίνα του φαρμακείου, που διαφημίζει μια αλοιφή, αλλά και η απώλεια προσανατολισμού του μικρού Οδυσσέα που χάνεται ένα βράδυ για να τον περιμαζέψει ο Ογκι, άλλος ηρωικός νεαρός που πουλάει εφημερίδες για να στηρίξει την οικογένειά του αλλά και ηγείται της παιδικής συμμορίας στη γειτονιά.

Ο φακός του Σάρογιαν κινείται από πρόσωπο σε πρόσωπο για να φωτίσει την κατάσταση του κάθε ήρωα μέσω ενός επεισοδίου ή μιας συνήθειάς του. Ο αρραβωνιασμένος προϊστάμενος του τηλεγραφείου που κερνάει πίτες και είναι έτοιμος να επαναφέρει στην τάξη έναν επίδοξο νεαρό ληστή, ο γέρος τηλεγραφητής που το τσούζει λίγο παραπάνω από όσο πρέπει και δεν θα αντέξει να ολοκληρώσει το τηλεγράφημα που ενημερώνει για τον θάνατο του Μαρκ στο μέτωπο, αλλά και σκηνές από την εξοχή, από σινεμά, από μπαρ ή από πανσιόν ύποπτων δραστηριοτήτων με μια πανέμορφη νεαρή «εργαζομένη». Είναι μέρη από τα οποία οι νεαροί πρωταγωνιστές μας ρουφάνε τις πρώτες εμπειρίες. Ωστόσο οι αδικίες της ζωής και κυρίως ο θάνατος είναι παρόντα στο βιβλίο με χίλιες δυο μορφές – και όχι μόνο λόγω του πολέμου. Ειδικά η συμπλοκή του θανάτου με τη ζωή, αν και ακατανόητη στα μάτια των νεαρών ηρώων, ενδυναμώνει τη διδακτική, γλυκερή ατμόσφαιρα. Μεταξύ γέλιου και κλάματος θα φτάσουμε στο δραματικό τέλος, όπου το τραγικό συμβάν θα αντισταθμιστεί από την ορμή για επιβίωση και από ένα είδος επικείμενης ανάστασης.

Σε πολλά το βιβλίο θυμίζει Στάινμπεκ – ίσως και λόγω της καλιφορνέζικης ατμόσφαιρας της εποχής. Θυμίζει επίσης σενάριο για μιούζικαλ τύπου Η μελωδία της ευτυχίας – με το γέλιο και το κλάμα να βρίσκονται πολύ κοντά. Είναι, θα λέγαμε, μυθιστόρημα της μικρής πόλης. Η καλοσύνη των ηρώων, οι αγαθές προθέσεις, ο παρηγορητικός ρόλος της θρησκείας και οι ντόμπρες εξηγήσεις περισσεύουν, για να μην πω ότι ώρες ώρες καταντούν απλοϊκές. Και το λέω αυτό όχι ως κυνικός, κουρασμένος ή μπλαζέ αναγνώστης, αλλά ως κάποιος που εκτιμά και απολαμβάνει αντίστοιχα έργα.

Για να το πω αλλιώς, το βιβλίο ανακαλεί σε έναν βαθμό την καθ’ ημάς Διάπλαση των παίδων. Ας αντλήσουμε ωστόσο κι εμείς οι μεγάλοι το κατά δύναμιν. Στο κάτω κάτω, είναι καλομεταφρασμένο, διασκεδαστικό, αντλεί χαμόγελα και ρέει μια χαρά.