«Οι αποδόσεις των μεγάλων ονομάτων {LF}δεν ισχύουν {LF}για πάντα»

Ενα μεγάλο γραφείο στον δεύτερο όροφο του Μεγάρου της Τράπεζας της Ελλάδος ίσως να μην είναι ο αναμενόμενος χώρος για να συναντήσει κάποιος τον γενικό διευθυντή των Βασιλικών Μουσείων Καλών Τεχνών του Βελγίου. Ο Κιμ Οστερλίνκ όμως δεν ήρθε στην Αθήνα με αυτήν ως βασική του ιδιότητα, καθώς ανέλαβε τη θέση πριν από τέσσερις μήνες. Αλλά ως ομιλητής του διεθνούς συνεδρίου που οργάνωσε η ΤτΕ με θέμα «Δημόσιο Χρέος: Μαθήματα του παρελθόντος, Προκλήσεις του μέλλοντος» με την ιδιότητά του ως καθηγητή Χρηματοοικονομικών στη Σχολή Οικονομικών και Διοίκησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου Βρυξελλών. Χαμογελαστός, εξοικειωμένος με την ελληνική πραγματικότητα, καθώς η σύζυγός του έχει καταγωγή από την Κεφαλονιά, μίλησε στα «ΝΕΑ» μεταξύ άλλων για την αγορά της Τέχνης, από τους βασικούς τομείς των ερευνητικών ενδιαφερόντων του.

Πώς επηρεάζει η δημοσιονομική κρίση την αντίληψη του κοινού για την τέχνη;

Αν και στην Ελλάδα σίγουρα είναι πιο αισθητές οι συνέπειες συγκριτικά με το Βέλγιο, οπωσδήποτε έχουμε κι εμείς έμμεσα επηρεαστεί. Η αλήθεια είναι ότι ο κόσμος δεν συνειδητοποιεί ότι το δημόσιο χρέος επηρεάζει τη χρηματοδότηση και κατά συνέπεια τη λειτουργία των μουσείων, τον τρόπο που εκθέτουμε τα έργα τέχνης, τον αριθμό των φυλάκων που μπορούμε να έχουμε και κατά συνέπεια των αριθμό των ανοιχτών αιθουσών.

Υπάρχει κάποιο έργο τέχνης που θα το συνδέατε με ένα οικονομικό σκάνδαλο;

Το οικονομικό σκάνδαλο κατ’ εμέ συνδέεται με την απάτη, όπως επί παραδείγματι είναι τα πλαστά έργα τέχνης. Η αυθεντικότητα στην εποχή μας θεωρείται θεμελιώδης, ενώ το όνομα του καλλιτέχνη καθοδηγεί τις τιμές των έργων. Αυτή η εμμονή με την αυθεντικότητα είναι σχετικά πρόσφατο φαινόμενο, που ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αι. κι έχει αναχθεί σε κεντρικό ζήτημα στην αγορά τέχνης. Το ενδιαφέρον με την αυθεντικότητα είναι ότι δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί με βεβαιότητα. Υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο ένα έργο που θεωρούσαμε αυθεντικό να μην είναι. Ετσι, δίνεται μεγάλη αξία στο όνομα του καλλιτέχνη και όχι απαραίτητα στο ίδιο το έργο. Συχνά, οι άνθρωποι αξιολογούν την ποιότητα ενός έργου μέσω του ονόματος του δημιουργού του, αντί να βασίζονται στη δική τους αντίληψη για την τέχνη. Ανακαλύψαμε ότι όταν αποκαλύπτονται πλαστά έργα δεν μειώνονται οι τιμές σε μεγάλους οίκους δημοπρασιών, αλλά η αγορά διασπάται: οι λιγότερο γνωστοί οίκοι δημοπρασιών εξαφανίζουν από την αγορά αυτά τα έργα, ενώ οι μεγάλοι οίκοι επιμένουν, υποστηρίζοντας ότι έχουν ελέγξει την αυθεντικότητα. Επιπλέον, υπάρχει πάντα σύνδεση μεταξύ των υψηλών τιμών και των πλαστών έργων. Οσο αυξάνονται οι τιμές, τόσο περισσότεροι πλαστογράφοι προσπαθούν να επωφεληθούν. Αν, ωστόσο, με την ερώτησή σας αναφέρεστε στις πολύ υψηλές τιμές στην αγορά τέχνης θα έλεγα ότι δεν με εκπλήσσουν.

Η τέχνη είναι σε γενικές γραμμές υπερτιμημένη;

Οι περισσότεροι εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στις τιμές-ρεκόρ που δημοσιεύονται στον Τύπο, οι οποίες απέχουν από τη μέση τιμή και δεν συνειδητοποιούν πόσο συχνά οι καλλιτέχνες χάνουν τη φήμη τους. Συμβαίνει βεβαίως και το αντίστροφο, με τους καλλιτέχνες που ανακαλύπτουμε ή επανανακαλύπτουμε τώρα. Ο αριθμός των καλλιτεχνών που εξαφανίστηκαν και δεν επανεμφανίστηκαν ποτέ είναι τεράστιος. Οπότε όταν με ρωτάνε αν θεωρώ τις τιμές πολύ υψηλές, ρωτώ με τη σειρά μου σε ποιο κομμάτι της αγοράς αναφέρεστε. Για οτιδήποτε δεν είναι στην κορυφή, οι τιμές είναι λογικές.

Αποτελεί ασφαλή επένδυση;

Η απόδοση είναι καλή, αλλά ο κίνδυνος είναι εξαιρετικά υψηλός. Οι γεωπολιτικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Από την έρευνά μου για τη Γαλλία στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο προκύπτει ότι η αύξηση των τιμών των μικρών σε διαστάσεις έργων τέχνης ήταν πολύ μεγαλύτερη από των μεγάλων διότι επρόκειτο για περιουσιακό στοιχείο που μπορούσε να μεταφερθεί εύκολα. Ενα έργο τέχνης είναι μια επικίνδυνη επένδυση. Πολλοί πιστεύουν ότι οι αποδόσεις των μεγάλων ονομάτων δεν θα πέσουν, αλλά ούτε αυτό ισχύει απαραιτήτως. Η άποψή μου είναι ότι πρέπει να αγοράσεις αυτό που σου αρέσει.

Ποιες κινήσεις σχεδιάζετε ώστε να βελτιωθεί η οικονομική βάση των μουσείων;

Υπάρχουν πολλά προβλήματα αλλά και αρκετά οικονομικά εργαλεία που μπορούμε να αξιοποιήσουμε. Τα μουσεία σύγχρονης τέχνης, για παράδειγμα, συχνά αγοράζουν δημιουργίες από καλλιτέχνες που δεν περνούν τη δοκιμασία του χρόνου, και οι αποθήκες τους γεμίζουν με έργα που ίσως δεν θέλουν να εκθέσουν στο μέλλον. Μία ιδέα που έχω για τα μουσεία του Βελγίου είναι να διοργανώνουμε εκθέσεις με σύγχρονους καλλιτέχνες και αντί να αγοράζουμε απευθείας τα έργα, να χρησιμοποιούμε ένα χρηματοοικονομικό εργαλείο, όπως μια «προαίρεση αγοράς». Αυτό σημαίνει ότι το μουσείο θα έχει το δικαίωμα να αγοράσει το έργο σε μια προκαθορισμένη τιμή μέσα στα επόμενα 10 χρόνια. Με αυτόν τον τρόπο, θα έχουμε τον χρόνο να δούμε πώς εξελίσσεται ο καλλιτέχνης και η αγορά του, χωρίς να παίρνουμε το ρίσκο να αποκτήσουμε έργα που ίσως δεν αναγνωριστούν ή οι δημιουργοί τους «εξαφανιστούν».

Θα πουλούσατε έργα από τις αποθήκες των μουσείων για να εξασφαλίσετε χώρο και χρήματα;

Από τον νόμο δεν μπορούμε να προχωρήσουμε σε πώληση έργων. Επίσης, θεωρώ μια τέτοια κίνηση περίπλοκη, διότι μπορεί να κάνεις λάθος. Υπάρχει, επίσης, η πιθανότητα αυτή η κίνηση να ερμηνευθεί με δύο τρόπους: είτε θετικά – ως μουσεία πουλάμε έργα υψηλής ποιότητας – είτε αρνητικά – επειδή τα εκποιούμε εκλαμβάνονται ως μη αξιόλογα, οπότε μπορεί τα χρήματα που θα εισπράξουμε να μην είναι αρκετά. Είναι πιθανό όμως ένα έργο που σήμερα είναι αδιάφορο, σε 100 χρόνια να είναι πολύ ενδιαφέρον για το κοινό. Το ρίσκο είναι μεγάλο, κι ακόμη κι αν μπορούσα νομικά να προχωρήσω σε μια τέτοια κίνηση δεν θα την έκανα.