Υπάρχει πρώτος μεταξύ των ίσων της Αναγέννησης;

ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΧΕΔΟΝ ΣΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ “ΥΒΡΕΩΣ”

Του Θοδωρή Κουτσογιάννη

Η σύγκριση μεταξύ των καλλιτεχνών, όπως άλλωστε και μεταξύ των τεχνών (paragone), αποτελεί θεμελιώδες ζήτημα στην ιστορία της τέχνης. Οταν το ερώτημα αυτό τίθεται σε σχέση με τους κορυφαίους εικαστικούς καλλιτέχνες της αναγεννησιακής Ιταλίας, Λεονάρντο – Μιχαήλ Αγγελο – Ραφαήλ (κατά σειρά γέννησης), που εκείνη την εποχή βρίσκεται στην πρωτοπορία της νεωτερικής Ευρώπης, τότε η απάντηση καθίσταται εξόχως προβληματική, αν όχι παράτολμη, σχεδόν στα όρια της «ύβρεως».

Ο Λεονάρντο (Leonardo da Vinci, 1452-1519), ο μεγαλύτερος φλωρεντινός ζωγράφος, είναι επιπλέον ένας πολυμαθής ερευνητής που με τα σχέδια και τις σημειώσεις του για πάμπολλα ζητήματα όλου του επιστητού θα αποτελέσει το πρότυπο του εφευρέτη-επιστήμονα. O επίσης φλωρεντινός Μιχαήλ Αγγελος (Michelangelo Buonarroti, 1475-1564), γλύπτης, ζωγράφος και αρχιτέκτων, θα κινείται ανάμεσα στη Φλωρεντία των Μεδίκων και τη Ρώμη των Παπών, όπου επίσης θα καταξιωθεί με έργα όπως οι τοιχογραφίες του στην Cappella Sixtina. Ο Ραφαήλ (Raffaello Sanzio, 1483-1520), αν και καταγόμενος από το Ουρμπίνο της Ούμπρια, θα μαθητεύσει με τη σειρά του στη φλωρεντινή τέχνη, αλλά η Ρώμη θα είναι για εκείνον η πόλη όπου θα δώσει τα πλέον σημαντικά έργα του, όπως το σύνολο τοιχογραφιών για τις Stanze (1510-20) του Βατικανού, ενώ θα καταπιαστεί επίσης με την αρχιτεκτονική.

Ο Λεονάρντο μάλλον αδίκησε ο ίδιος τον εαυτό του – θύμα της πολυσχιδούς προσωπικότητάς του – καθώς καταπιανόταν με πολλά και διαφορετικά έργα, που συχνά άφηνε ατελείωτα. Ο Ραφαήλ δυστυχώς πέθανε πολύ νωρίς (μόλις 37 ετών), ωστόσο πρόλαβε να δημιουργήσει έργα εμβληματικά που μπορούν να ταυτιστούν με το απόγειο της ιταλικής Αναγέννησης. Ο Μιχαήλ Αγγελος, με τη διάρκεια, την ποικιλοειδία και τη μνημειακότητα της καλλιτεχνικής του παραγωγής, αποτελεί έναν καλλιτεχνικό «γίγαντα», που διασπά ακόμη και τα όρια της ίδιας της Αναγέννησης, προοιωνίζεται την ύστερη φάση της (γνωστή και ως Μανιερισμό), ενώ με τα έργα της τελευταίας περιόδου του στο Βατικανό προοικονομεί ακόμη και το Μπαρόκ ύφος του επόμενου (17ου) αιώνα.

Ο Λεονάρντο κατακτά πολύ γρήγορα το αναγεννησιακό ύφος της πρώιμης Αναγέννησης (του Quattrocento / 15ου αιώνα) και κατόπιν πειραματίζεται, όπως στον «Μυστικό Δείπνο» (1498) στο Μιλάνο. Ο Ραφαήλ ταυτίζεται με το απόλυτα κλασικό ύφος της Αναγέννησης, στις αρχές του 16ου αιώνα (Cinquecento). Ο Μιχαήλ Αγγελος προχωράει ακόμη παραπέρα, ανατρέποντας τα κλασικά καλλιτεχνικά πρότυπα, υπερσκελίζοντας κατ’ ουσίαν την αισθητική της Αναγέννησης και προκαταλαμβάνοντας τη μετεξέλιξή της. Αν λοιπόν πρέπει οπωσδήποτε να πάρουμε θέση στο ερώτημα περί του ποιος από τους τρεις τιτάνες της αναγεννησιακής τέχνης είναι ο μεγαλύτερος, και με μόνο το κριτήριο της εξέλιξης – ίδιον της ευρωπαϊκής τέχνης –, τότε τα πρωτεία δικαιούται ο «θεϊκός» (divino) Μιχαήλ Αγγελος.

Ο Θοδωρής Κουτσογιάννης είναι ιστορικός της τέχνης, έφορος της συλλογής έργων τέχνης της Βουλής των Ελλήνων

Μια «ιερή τριάδα» σπουδαίων δημιουργών

Της Χάριτος Κανελλοπούλου

Στο φως της πολυδύναμης, απελευθερωτικής ως προς τη σκέψη και ανανεωτικής στις τέχνες και τις επιστήμες περίοδο της Αναγέννησης, οι δρόμοι τριών σημαντικών καλλιτεχνών διασταυρώνονται στη Φλωρεντία το 1504. Πρόκειται για μια «ιερή τριάδα» σπουδαίων δημιουργών, που στο έργο τους αντανακλώνται επάξια τα ιδανικά του καθολικού ανθρώπου της εποχής.

Νεότερος των τριών και με βίο μόλις 37 ετών, ο ζωγράφος και αρχιτέκτονας Ραφαήλ ξεχωρίζει για την αίσθηση του ατέρμονου χρόνου και την αιώνια ομορφιά που εκπέμπεται από το έργο του. Τα στοιχεία του ευγενικού χαρακτήρα του – τα οποία γοήτευσαν τον κοινωνικό περίγυρό του – μοιάζουν να ενσταλάζονται ως χαρακτηριστικά στην τέχνη του. Ο Ραφαήλ κατέκτησε τις τεχνικές της ώριμης Αναγέννησης – το sfumato, την αξιοποίηση της προοπτικής, τη συνθετική ισορροπία – και διαμόρφωσε το προσωπικό ύφος του ενσωματώνοντας στις αναπαραστάσεις του τα στοιχεία της απλότητας, της σαφήνειας, του πλούσιου χρώματος και της συναισθηματικότητας. Οι περίφημες Μαντόνες του αναδίδουν τρυφερότητα, γαλήνη και σιγουριά, ενώ η Σχολή των Αθηνών, μία από τις νωπογραφίες που κοσμούν τις «αίθουσές» του στο Βατικανό, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δεινότητας του Ραφαήλ ως προς τη ζωγραφική σύνθεση, την καθαρή αισθητική και την ανάδειξη του ανθρώπινου μεγαλείου.

Πολυμαθής καλλιτέχνης και στοχαστής, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι δικαιώνει με πληρότητα τον χαρακτηρισμό του ως homo universalis. Η δημιουργικότητά του δεν εξαντλήθηκε στην καλλιτεχνική δεξιοτεχνία και την αρχιτεκτονική σκέψη, αλλά επεκτάθηκε, μεταξύ άλλων, στην ανατομία, την επιστημονική έρευνα, την καινοτομία των εφευρέσεων. Στα έργα του, στα οποία συγκαταλέγονται εμβληματικές παραστάσεις όπως η Μόνα Λίζα και ο Μυστικός Δείπνος στο μοναστήρι Σάντα Μαρία ντέλε Γκράτσιε, ξεπέρασε τις νόρμες της πρώιμης Αναγέννησης και ανέπτυξε περαιτέρω τεχνικές. Επένδυσε με σχολαστικότητα στη λεπτομέρεια και ενέτεινε στη σύνθεση τη γραμμική προοπτική και την ψευδαίσθηση του βάθους. Ιδιαίτερα, όμως, ασχολήθηκε με την τεχνική του sfumato: απάλυνε με αριστοτεχνική λεπτότητα τα περιγράμματα των μορφών και τις μεταβάσεις από το ένα χρώμα στο άλλο ή από το φως στη σκιά, οδηγώντας την προσωπογραφία σε ρεαλιστικότερα αποτελέσματα και στη μελέτη της φυσιογνωμίας.

Ζωγράφος, γλύπτης, αρχιτέκτονας και ποιητής, ο Μιχαήλ Αγγελος τροφοδότησε κι αυτός τις δημιουργίες του με τις αρχές της κλασικής αρχαιότητας και την εμπιστοσύνη στη ανθρώπινη λογική. Το έργο του, όμως, δεν διακρίνεται μόνο για την τεχνική αρτιότητά του. Αποκτά μεγαλειώδη ισχύ κυρίως χάρη στη βαθιά κατανόηση του ανθρώπινου πνεύματος και στον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης ενσταλάζει στην ύλη ζωή. Ο Μιχαήλ Αγγελος κατόρθωσε να ξεπεράσει τα όρια όσων είχαν ήδη κατακτηθεί. Ετσι, τα γλυπτά του, όπως ο Δαβίδ, δεν χαρακτηρίζονται μόνο από το αριστοτεχνικό πλάσιμο των όγκων τους και την αποθέωση του ανθρώπινου σώματος, αλλά αποτυπώνουν την εσωτερική δύναμη της μορφής. Ενώ, η αριστουργηματική ζωγραφική της Καπέλα Σιξτίνα ξεχωρίζει για την αρμονία και την ποιότητα των παραστάσεών της, καθηλώνει όμως τον επισκέπτη της χάρη στη ρωμαλέα και ολοζώντανη αφηγηματικότητά της που ανοίγεται στον συναισθηματικό ρεαλισμό και την ψυχογραφική ένταση. Αυτή η ιδιαίτερη ανάγνωση που προσέφερε για τον φυσικό κόσμο και όσα βρίσκονται πέρα από αυτόν μπορεί και να χρίσει τον Μιχαήλ Αγγελο κορυφαίο της Αναγέννησης και έναν από τους επιδραστικότερους καλλιτέχνες όλων των εποχών.

Η Χάρις Κανελλοπούλου είναι ιστορικός της τέχνης, επιστημονική υπεύθυνη και επιμελήτρια της συλλογής έργων τέχνης της Τράπεζας της Ελλάδος