«Ο Χιώτης ακουμπάει και στη νεότερη γενιά»

Πώς μπορεί να αποτυπωθεί σκηνικά η ζωή ενός μουσικού θρύλου όπως ο Μανώλης Χιώτης; Πώς μεταφέρεται στη θεατρική σκηνή η πολυπλοκότητα μιας τόσο χαρισματικής προσωπικότητας με καίρια συμβολή στο λαϊκό τραγούδι, που ανέδειξε το μπουζούκι σε σύμβολο λαϊκού πολιτισμού, ξεπερνώντας τα όρια και φτάνοντας μέχρι τα σαλόνια της αθηναϊκής αριστοκρατίας; Με την ιδιοφυΐα που τον διέκρινε κατάφερε να χαράξει βαθιά το ελληνικό μουσικό τοπίο με το πάθος, την καινοτομία και την αξεπέραστη δεξιοτεχνία του διαγράφοντας μια πορεία ανάμεσα στη δόξα και τη μελαγχολία. Ο Χιώτης κουβαλούσε τη βίαιη απώλεια του πατέρα του, η οποία παρέμεινε ανεπούλωτη και επηρέασε τη ζωή του.

Την πολύπλευρη διαδρομή του  ανυπέρβλητου μουσικού και δημιουργού, που σφράγισε το ελληνικό λαϊκό τραγούδι, επιχειρεί να τοποθετήσει στο θεατρικό σανίδι το πρωτότυπο θεατρικό έργο «MANOLIS / καρδιά σε τέσσερις χορδές». Γραμμένο από την Ιόλη Ανδρεάδη – η οποία υπογράφει και τη σκηνοθεσία – και τον Αρη Ασπρούλη, το έργο θα κάνει την πανελλήνια πρεμιέρα του στη Μονή Λαζαριστών (Σκηνή Σωκράτης Καραντινός) στις 29 Νοεμβρίου, σε σκηνοθεσία της Ανδρεάδη. Οι δύο δημιουργοί μιλούν για το απαιτητικό εγχείρημά τους που έχει στο επίκεντρό του τη ζωή ενός μύθου που προσέθεσε την τέταρτη χορδή στο μπουζούκι, αλλάζοντας για πάντα τον ήχο του.

Ποιες πτυχές της ζωής ή του έργου του Χιώτη αναδεικνύει η παράσταση;

Ιόλη Ανδρεάδη: Η παράσταση, ξεκινώντας από το κείμενο και προχωρώντας στη δουλειά που έχει γίνει με τους ηθοποιούς, επικεντρώνεται στον έρωτα. Στον έρωτα του Μανώλη Χιώτη για το μπουζούκι ως όργανο. Στην επένδυσή του τη συναισθηματική σε αυτό. Στην έμπνευση που τον οδήγησε το άκουσμα μιας ηχογράφησης του «Μινόρε του Τεκέ» του Γιάννη Χαλκιά όταν ήταν ακόμη έφηβος, ώστε να βρει σιγά σιγά τα δικά του πατήματα, τα δικά του κανάλια, τους δικούς του δρόμους με αυτό το όργανο που τον ξεμυάλισε και τον έκανε να δουλέψει μια ολόκληρη ζωή πάνω σε αυτό ανοίγοντας νέα μονοπάτια, τόσο σχετικά με το όργανο καθαυτό όσο και ευρύτερα σε σχέση με το μεγάλο, σημαντικό, κλασικό – με την ευρύτερη έννοια – ελληνικό τραγούδι. Στον έρωτα επικεντρώνεται η παράσταση και υπό μια άλλη έννοια. Ανιχνεύουμε την επίδραση που είχαν συγκεκριμένοι άνθρωποι πάνω του, από την οικογένειά του μέχρι τις γυναίκες της ζωής του, αλλά και, αντίστροφα, ποιο ήταν το αποτύπωμα που είχε ο ίδιος ο Χιώτης σε αυτούς τους ανθρώπους, τι άφησε πάνω τους.

Αρης Ασπρούλης: Οπως πολύ εύστοχα μας είπε ο γιος του Μανώλη Χιώτη, Διαμαντής, όταν διάβασε το κείμενό μας, «αυτό δεν είναι ένα έργο για τη ζωή του Χιώτη, είναι ο αντίκτυπος των γεγονότων της ζωής του Χιώτη μέσα στην ψυχή του». Νομίζω, μέσα σε αυτή τη φράση βρίσκεται όλη η πρόθεσή μας. Η έννοια του αποτυπώματος σε έναν άνθρωπο μας απασχολεί σε όλα μας τα έργα. Γιατί το αποτύπωμα λειτουργεί σαν αλυσιδωτή αντίδραση ερμηνεύοντας τη σκέψη, τη δράση και τις προθέσεις των ηρώων εντός και εκτός σκηνής.

Ποια είναι η συμβολή της μουσικής στην παράσταση; Χρησιμοποιούνται αυθεντικά κομμάτια του Χιώτη;

Ι.Α.: Με τη βοήθεια της οικογένειας του μεγάλου καλλιτέχνη, καταφέραμε να υπάρχουν πολλά από τα σπουδαία τραγούδια του και να ακούγονται στην παράσταση, με τη βοήθεια πεπειραμένων και αφοσιωμένων μουσικών της Θεσσαλονίκης, όπως ο Παύλος Παφρανίδης, ο Ανδρέας Ζιάκας, ο Βαγγέλης Καλαμάρας, ο Σπύρος Μελισσανίδης και η Κατερίνα  Σεγκούνα-Πλιόγκου. Τον Παύλο Παφρανίδη είχα την τύχη να τον έχω από την πρώτη πρώτη πρόβα συνοδοιπόρο σε αυτό το ταξίδι, να κάθεται υπομονετικά και να εξερευνούμε μαζί τη θεατρική πτυχή των κομματιών, γιατί εδώ δεν γίνεται ένα μουσικό event, δεν γίνεται μια συναυλία για τον Χιώτη, γίνεται μια αφήγηση μιας ιστορίας με θεατρικό τρόπο, με την εμπλοκή –συναισθηματική και πρακτική – της μουσικής. Η μουσική λειτουργεί ως όχημα για να πούμε μια ιστορία, γι’ αυτό και τα τραγούδια ερμηνεύονται από τους ηθοποιούς με τρόπο θεατρικό.

Α.Α: Το ότι δόθηκε η άδεια να ακούγονται όλα αυτά τα τραγούδια είναι κάτι εξαιρετικά σημαντικό και είμαστε ευγνώμονες, τόσο ως προς το ΚΘΒΕ όσο και προς την οικογένεια του μεγάλου καλλιτέχνη.  Γιατί και από γραφής το έργο είναι θεμελιωμένο έτσι ώστε να περιλαμβάνει τις μουσικές του Μανώλη Χιώτη – δεν «προχωρούν» οι ήρωες αν δεν σκεφτούν κάποιους στίχους ή κάποιες μελωδίες ή αν δεν τις τραγουδήσουν. Η μουσική εδώ, όπως και στην πραγματική ζωή, είναι ρέουσα και ταυτόχρονα αόρατη, δηλαδή απόλυτα παρούσα.

Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίσατε κατά τη δημιουργία μιας παράστασης για έναν τόσο εμβληματικό καλλιτέχνη;

Ι.Α.: Μια από τις προκλήσεις – η οποία όμως λύθηκε στην πορεία μέσα από τη συνεργασία με τον επιστημονικό μας σύμβουλο, τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Δημήτρη Μανιάτη, και μέσα από τη συνεργασία, την πάρα πολύ ουσιαστική συνεργασία, με την οικογένεια του Χιώτη, και συγκεκριμένα με τον γιο του – ήταν να αφήσουμε κατά μέρος τους διάφορους μύθους για τον καλλιτέχνη και τα διάφορα «ανέκδοτα» – ας το πούμε έτσι – και να επικεντρωθούμε σε πραγματικά περιστατικά.

Α.Α: Εδώ έπαιξε ρόλο και η εμπειρία που έχουμε με την Ιόλη ως συγγραφείς πάνω στην έρευνα που έχει ως αφορμή πραγματικά-ιστορικά υλικά και έπειτα τη μετουσίωσή τους του σε θεατρικό όραμα. Ως εκ τούτου, προσπαθήσαμε να γίνει μια διύλιση μεταξύ πολλών ιστοριών για να φτάσουμε να δημιουργήσουμε μια σκηνική ιστορία η οποία βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, σε ιστορική έρευνα, αλλά είναι μετουσιωμένη η έρευνα αυτή σε θέατρο.

Πώς νομίζετε ότι η σημερινή γενιά αντιλαμβάνεται τον Μανώλη Χιώτη;

Ι.Α.: Κατά τη γνώμη μου, ως μεγάλος δημιουργός ο Χιώτης αφορά ανθρώπους τόσο μαζικά όσο και προσωπικά και ατομικά. Το γεγονός ότι ένας νέος άνθρωπος 15 ή 18 ή 20 χρονών σε ένα μαγαζί που παίζουν μουσική ζητάει να ακούσει τον «Πασατέμπο» σημαίνει ότι ακουμπάνε τα τραγούδια του Χιώτη σε πραγματικές, άρα πάντοτε επίκαιρες, ανθρώπινες εμπειρίες, του έρωτα, του πόνου, της απώλειας, των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων, των ρευστών και ταυτόχρονα αιώνιων σχέσεων.  Γι’ αυτό και οφείλουμε πολλά όλοι μας στον Χιώτη, τόσο μουσικά όσο και για τον αντίκτυπο, τη σφραγίδα, που αφήνουν τα τραγούδια του σε καθέναν από εμάς χωριστά.

Α.Α: Δεν νομίζω ότι υπήρξε ποτέ γενιά με ομοιόμορφα χαρακτηριστικά για να μπορούμε να έχουμε εικόνα για το πώς εκλαμβάνεται ο Χιώτης, γενικά, για παράδειγμα στη νέα γενιά σήμερα. Αυτό που πιστεύω είναι ότι ειδικά ο Χιώτης κατάφερε, με την παγκοσμιότητα των αναφορών του, την αφοσίωση, τη μελέτη του και τη μοναδικότητά του – τόσο ως προς το ταλέντο του όσο και ως προς τις θυσίες που έκανε για να το εκτοξεύσει το ταλέντο αυτό –, να παραμένει ακόμα και σήμερα σταθερά πρωτοπόρος, μοντέρνος και ερωτικός, άρα άκρως επιδραστικός όπως κάθε σπουδαίο κίνημα στην τέχνη. Γι’ αυτό και για μένα ο Χιώτης δεν είναι απλώς καλλιτέχνης. Είναι κίνημα.