Ξαναδιαβάζοντας το «Λάθος»

Οταν ο σκηνοθέτης Θεόφιλος Παπαστυλιανός διάβασε για πρώτη φορά «Το λάθος» του Αντώνη Σαμαράκη, βρισκόταν ακόμα στην εφηβεία. Τον γοήτευσε. Ομως τη δεύτερη φορά που το διάβασε, δεκαετίες αργότερα, στην αγγλική μετάφραση, πραγματικά ενθουσιάστηκε. «Αρχισα να το ξεφυλλίζω και δεν μπορούσα να το αφήσω» λέει σήμερα. «Ολα αυτά τα ερωτήματα για την ελευθερία, την ταυτότητα και τη διαφορετικότητα των ανθρώπων άρχισαν να με κατακλύζουν». Αλλά μία φράση του βιβλίου ήταν που κόλλησε στο μυαλό του: «Οποιος δεν είναι μαζί μου είναι εναντίον μου».

Και αυτό φαίνεται να είναι το πνεύμα της ταινίας βασισμένης στο «Λάθος» που ο Παπαστυλιανός αποφάσισε να γυρίσει στην πρώτη του απόπειρα στον κινηματογράφο μυθοπλασίας μεγάλου μήκους. Η συνάντησή μας μαζί του έγινε πριν από λίγο καιρό σε ένα παλιό σπίτι της λεωφόρου Αλεξάνδρας, όπου μαζί με τους ηθοποιούς Αρθουρ ΜακΜπέιν και Ντέιβιντ Ντόσον και το συνεργείο του ο Παπαστυλιανός βρισκόταν στη διαδικασία κάποιων εσωτερικών γυρισμάτων.

Σύμφωνα με την επίσημη σύνοψη της εταιρείας παραγωγής της ταινίας ΑΡΓΟΝΑΥΤΕΣ ΑΕ, το «Λάθος» λαμβάνει χώρα σε έναν δυστοπικό κόσμο, που κυριαρχείται από το Καθεστώς, εκεί όπου ένας αδίστακτος Ανακριτής παίρνει εντολή από την ειδική Υπηρεσία να βάλει σε εφαρμογή ένα τέλειο Σχέδιο: να αποδείξει ότι ένας Υποπτος είναι ένοχος. Οπότε ένα παιχνίδι ψυχολογικής χειραγώγησης μπαίνει σε εφαρμογή, ένα παιχνίδι όπου η πραγματικότητα διαστρεβλώνεται και κάθε διάλογος ή δράση αποκτούν νέα σημασία.

60 ΧΡΟΝΙΑ. Στην εποχή του, αυτό το αλληγορικό πολιτικό θρίλερ «καφκικών διαστάσεων» μεταφράστηκε σε 33 γλώσσες και αγκαλιάστηκε από εκατομμύρια αναγνώστες σε κάθε γωνιά του κόσμου. Κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον Νοέμβριο του 1965 από τις εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, με εξώφυλλο του μεγάλου χαράκτη Τάσσου, οπότε το 2025 γιορτάζει τα 60 χρόνια από την πρώτη έκδοσή του. Στόχος της παραγωγής του τελευταίου κινηματογραφικού «Λάθους», αφού προηγείται η παραγωγής 1975 ταινία του Πέτερ Φλάισμαν, είναι την ίδια χρονιά της επετείου του να συναντήσει το κοινό.

Την ημέρα της επίσκεψής μας στο σετ του «Λάθους» (το οποίο, συμπτωματικά, την ίδια ημέρα επισκέφτηκε και ο διευθυντής φωτογραφίας Γιώργος Αρβανίτης) γυριζόταν η σκηνή που εκτυλίσσεται σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου, εκεί όπου ο Ανακριτής και ο Υποπτος περιμένουν την επιδιόρθωση ενός αυτοκινήτου από τον Μάνατζερ (ένα ακόμη πρόσωπο στο έργο), λίγο πριν από την κλιμάκωση της ταινίας. Οι εξωτερικές λήψεις της ίδιας σκηνής έγιναν στη Ρίγα και ο λόγος για τον οποίο ο Παπαστυλιανός αποφάσισε να κάνει τα εξωτερικά γυρίσματα στην πόλη της Λετονίας ήταν ότι «αυτή την αίσθηση του μπρουταλισμού που υπάρχει στο βιβλίο δεν μπορούσα να τη βρω στην Ελλάδα. Στην ταινία υπάρχει ο κόσμος της μεγάλης πόλης, της πρωτεύουσας, με τα τεράστια κτίρια στα οποία ο άνθρωπος φαντάζει μικρός, τα κτίρια-κατάλοιπα του παρελθόντος που έχουν γίνει παρόν και θα γίνουν μέλλον. Αυτά τα κτίρια μπορούμε να τα βρούμε στη Γερμανία, στην πρώην Σοβιετική Ενωση, στο Λονδίνο, όχι όμως στην Ελλάδα. Ηθελα η ταινία να έχει μια αίσθηση άχρονου και χώρου που δεν ορίζεται».

Για τον Παπαστυλιανό, «κάνω μια ταινία για εμένα σημαίνει ότι έχω κάτι να πω. Οταν πριν από επτά χρόνια πήρα την απόφαση να κάνω αυτήν την ταινία, πίστευα ότι έτσι όπως προχωρά ο κόσμος θα είχε νόημα. Αυτή εξάλλου είναι η πρόκληση που έχουν μπροστά τους οι σκηνοθέτες και οι σεναριογράφοι. Αν αυτό που γράφεις τώρα σε πέντε χρόνια – γιατί τόσο χρειάζεται να γίνει μια ταινία – θα είναι επίκαιρο. Εγώ “διάβαζα” ότι όσο ο καιρός θα προχωρά το “Λάθος” θα γινόταν όλο και πιο επίκαιρο. Γιατί ζούμε μέρες που οι αξίες δοκιμάζονται, οι άνθρωποι στέκονται ο ένας απέναντι στον άλλο, η άνοδος του εθνικισμού είναι γεγονός, οι πόλεμοι έχουν ήδη διαστάσεις εφιάλτη και το μέλλον χαράζει ανησυχητικά αβέβαιο. Από τη μια χαίρομαι γιατί βλέπω ότι η απόφασή μου ήταν σωστή και από την άλλη λυπάμαι για το πώς πάει ο κόσμος. Ουκρανία, COVID, Μέση Ανατολή, Παλαιστίνη, Ισραήλ… Και όσο προχωράμε θα χειροτερεύει».

ΤΟ ΚΑΣΤ. Ομόφωνα, ο Ντέβιντ Ντόσον (Ανακριτής) και ο Αρθουρ ΜακΜπέιν (Υποπτος), οι δύο ηθοποιοί που κρατούν τους κεντρικούς ρόλους, τόσο στο γύρισμα της συγκεκριμένης σκηνής όσο και στην ταινία γενικώς είπαν ότι η εμπειρία τους στο «Λάθος» χαρακτηρίζεται από ένα υπέροχο για εκείνους αίσθημα, της «οικογενειακής ατμόσφαιρας». «Είναι αλήθεια ότι δίνουμε σημασία στην ενέργεια των ανθρώπων και υπήρξαμε τυχεροί διότι όλοι οι ηθοποιοί είναι καλά παιδιά» είπε ο Παπαστυλιανός. Το βασικό καστ συμπληρώνει ο Ραλφ Λιτλ στον ρόλο του Μάνατζερ. Και οι τρεις είναι καλλιτέχνες γνώριμοι στο βρετανικό κοινό από την παρουσία τους στο θέατρο και στην τηλεόραση.

Το «Λάθος» αρχικώς επρόκειτο να γυριστεί στα ελληνικά με ελληνικό καστ (ελληνίδα ηθοποιός που έχει ρόλο στην ταινία είναι η Αντζελα Μπρούσκου). Τελικά πάρθηκε η απόφαση της αγγλικής γλώσσας με ξένους ηθοποιούς και μεγαλύτερο μπάτζετ. «Είναι καλό που γυρίζεται στα αγγλικά και αυτό δεν το λέω μόνο για το ταξίδι της στο εξωτερικό, αλλά επειδή σαν φόρμα αγγίζει πολύ το νουάρ, εμένα προσωπικά θα μου φαινόταν περίεργο να είναι στα ελληνικά» είπε ο Παπαστυλιανός. «Πιστεύω πραγματικά ότι όταν θες να πετύχεις κάτι άχρονο και άτοπο, βοηθά περισσότερο η αγγλική γλώσσα».