Μια «αράχνη» του θεάτρου

Ηταν τέτοιες μέρες πριν από 11 χρόνια, στις 12 Νοεμβρίου 2013, που εγκατέλειπε τον μάταιο τούτο κόσμο μια σπουδαία πρωταγωνίστρια, μια σημαντική τραγωδός, μια αισθαντική ενζενί, μια ηθοποιός, άλλοτε εκρηκτική, άλλοτε προσγειωμένη, άλλοτε τρυφερή, άλλοτε θεριό ανήμερο και άλλοτε στιβαρή, σκληρή, γλυκιά, αφοσιωμένη, ματαιωμένη, ώριμη, σεμνή ή αδίστακτη – ανάλογα με το εύρος των ρόλων του ελληνικού και παγκόσμιου ρεπερτορίου που καλούνταν να ενσαρκώσει: η φίλη καρδιάς, η εκλεκτή συνεργάτις, Αντιγόνη Βαλάκου. Φοίτησε στη Δραματική Σχολή που είχε ιδρύσει ο σημαντικός συγγραφέας και μεταφραστής Βασίλης Ρώτας και πρωτοεμφανίστηκε το 1949 στο «Νυφιάτικο τραγούδι» του Περγιάλη, δίπλα στο θεατρικό τέρας Αιμίλιο Βεάκη. Στις στήλες του φιλόξενου περιοδικού «Men’s look» είχα δημοσιεύσει πριν από πολλά χρόνια, ζώσης της πολύτιμης Αντιγόνης, ένα κείμενο αφιερωμένο σε εκείνη και στην εξαιρετική θεατρική της πορεία. Επιτρέψτε μου σήμερα να αναπολήσω λίγο και να επιστρέψω, έστω και αποσπασματικά, σε αυτό το κείμενό μου:

«Εκείνον τον Σεπτέμβριο του 1955, με το φορτίο των πολλών (εξαντλητικών) γνώσεων και της εμπειρίας τόσων μεγάλων ηθοποιών που είχα χαρεί, ανακάλυψα την Αντιγόνη Βαλάκου. Είχα ακούσει πολλές φορές τη φωνή της στο ραδιόφωνο. Στα 17 μου χρόνια είχα ακούσει πάνω από 100 αριστουργήματα του θεάτρου με ιδανικές διανομές (Παξινού, Παρασκευάς, Κωτσόπουλος). Μέσα από τέτοιες διανομές ιδανικών ραδιοφωνικών εκπομπών είχα γνωρίσει εξ ακοής τη Βαλάκου. Την είχα, βέβαια, δει και στο σινεμά. Ομως, τον Σεπτέμβριο του 1955 την είδα Οφηλία στον “Αμλετ” στο Θέατρο του Εθνικού Κήπου, με τον Νίκο Χατζίσκο στον επώνυμο ρόλο. Με έχει στοιχειώσει εκείνη η Οφηλία της Βαλάκου. Δεν μπορώ να πω, αν ήταν μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία, μπορώ, όμως, να περιγράψω με κάθε λεπτομέρεια κάθε συνήχηση εκείνης της ερμηνείας σε κάθε κόγχη του ψυχισμού μου. Η Οφηλία της Βαλάκου ήταν μια ψυχούλα, ένα άθυρμα, ένα φτερό στη δίνη δυνατής θύελλας. Αυτό το μικροκαμωμένο κορίτσι με τα ορθάνοιχτα, όλο έκπληξη μάτια και τα χέρια σαν φτερούγες άπλερες να διερωτώνται για τη ματαιότητα του σύμπαντος κόσμου, με είχε καθηλώσει και με είχε για πάντα κερδίσει. Τη θυμάμαι στη μεγάλη σκηνή που χρησιμοποιείται ως δόλωμα για την τρέλα του Αμλετ. Μπορώ να περιγράψω με κάθε ακρίβεια το παράπονο που χαραζόταν στα λεπταίσθητα χείλη της κάθε φορά που ο Χατζίσκος την έστελνε σε μοναστήρι. Ηταν μια ανοιχτή διαμαρτυρία της ερωτικής φύσης προς τη βαναυσότητα και ταυτόχρονα μια βαθιά στοργή, μια αχόρταγη μητρική τρυφερότητα προς το σαλεμένο τέκνο. Ετσι αυτό το τρυφερό κοριτσάκι ήταν αμήχανη παρθένα, προδομένη ερωμένη και τραγική μητέρα μαζί. Η Βαλάκου στην Οφηλία, πιστέψτε με, είχε προαναγγείλει όλη την υποκριτική γκάμα που θα υπηρετούσε αργότερα. Μόνο ο Μινωτής το κατάλαβε αυτό και την επόμενη χρονιά την έμπασε ως Ισμήνη στην Επίδαυρο, δίπλα στην Αντιγόνη της Αννας Συνοδινού. Ομως, στην Οφηλία η Βαλάκου αποκάλυψε την υποκριτική της αυτονομία. Μπόρεσε να αποσπαστεί από την παράδοση που δημιουργούσε τις Ελληνίδες ενζενί, παράδοση που περνούσε από τη μεγάλη Βάσω Μανωλίδου.

Η Βαλάκου διαθέτει αυτή την ερωτική έλξη ως ηθοποιός, ρουφάει το περιβάλλον, το φωτίζει, το εξαγιάζει, το υποτάσσει, το μαγεύει. Το γονιμοποιεί. Ο χαρισματικός ηθοποιός είναι σαν μια ταραντούλα αράχνη, καταβροχθίζει το κοινό της μέσα στο ερωτικό αισθητικό σμίξιμο. Η Βαλάκου είναι μια επικίνδυνη ηθοποιός, γιατί γοητεύει αργά, διεισδυτικά, σαν κρυφό δηλητήριο. Δεν δρα ακαριαία, αιφνίδια, αλλά γλυκά, απαλά, αδιόρατα, σε υπνωτίζει, σε αφοπλίζει, σε κανακεύει και με μια αφέλεια παιδιού σου αφαιρεί τη δυνατότητα αντιστάσεως. Πρέπει να πω πως με την ίδια ακριβώς μέθοδο η Βαλάκου αφόπλισε όλους τους μεγάλους ρόλους που της δόθηκαν, κάλλιο της παραδόθηκαν. Ηδη από τον ίδιο χειμώνα του 1955 δημιούργησε εκείνο τον συνταρακτικό ρόλο στη “Δοκιμασία” ή τις “Μάγισσες του Σάλεμ” του Αρθουρ Μίλερ στο Εθνικό σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού. Εκεί έδειξε τη δαιμονική της φύση ως ηθοποιός, εκεί αποκάλυψε σε εύρος ό,τι η Οφηλία είχε υπαινιχθεί. Εδειξε τη σκοτεινή πλευρά του ταλέντου της, ένα απαλό σκοτωμένο κόκκιο βελούδο στη φωνή της, ένα εύστροφο σώμα, σαν επιδέξιο θαλάσσιο φύκι, σαρκοβόρο, με όψη αθώα, εξωτερικά διακοσμητική. Υστερα ήρθε η Ισμήνη (1956), με την οποία η Βαλάκου έβαλε υποθήκη για το αρχαίο δράμα, υποθήκη που θα λειτουργήσει σχεδόν 15 χρόνια αργότερα. Να μιλήσω για τους μεγάλους ρόλους που έπαιξε, πριν φτάσει στην τραγωδία: να μιλήσω για την Αννα Φρανκ, τον θρυλικότερο ρόλο του μεταπολεμικού θεάτρου; Να μιλήσω για την ανεπανάληπτη Φανίτσα στους “Φοιτητές” του Ξενόπουλου; Υστερα ήταν η Ιουλιέτα της (1961) στο Εθνικό Θέατρο, με Ρωμαίο τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ και σκηνοθεσία του Σολομού, η Αντέλα στο “Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα”, δίπλα στη μεγάλη Παξινού (ρόλο που είχε πρωτοπαίξει στην πρώτη παράσταση στο ΡΕΞ το 1954 η Τζένη Καρέζη) και στη συγκλονιστική Μαρία Χοσέφα της Χριστίνας Καλογερίκου, στη Χατζηαργύρη, στη Ρίτα Μυράτ. Ηταν η Ελίντα στην “Κυρά της θάλασσας” του Ιψεν, με σκηνοθέτη τον Ευαγγελάτο και σκηνικό του Τσαρούχη. Χωρίς να έχουν οι ρόλοι κανέναν κοινό παρονομαστή, η Βαλάκου με αυτή τη λάμψη τους προίκισε, βαθαίνοντάς τους. Εντα Γκάμπλερ, στο ομώνυμο ιψενικό αριστούργημα, Κλαίρη Ζαχανασιάν στην “Επίσκεψη της γηραιάς κυρίας” του Ελβετού Ντίρενματ – και πόσες άλλες χαρακτηριστικές ηρωίδες.

Βιάζομαι να φτάσω τις τραγικές της ηρωίδες. Ξεκίνησε το 1972 με την “Ηλέκτρα” του Σοφοκλή. Εδώ η ζωή της στο θέατρο συναντιέται με τη δική μου. Η “Ηλέκτρα” είναι η πρώτη μου μετάφραση και της Βαλάκου ο πρώτος μεγάλος ρόλος μετά την Ισμήνη. Ντεμπούτο του Ευαγγελάτου (σκηνοθεσία), του Πάτσα (σκηνικά και κοστούμια), της Βαλάκου, του Φυσσούν (Ορέστη), εμένα, του Δημήτρη Τερζάκη (μουσική). Η Βαλάκου είχε ανοίξει σαν ώριμος καρπός που είχε εκπέμψει ένα νέο ρίγος. Είχε εγκαινιάσει ένα νέο ήθος στην ερμηνεία του αρχαίου δράματος. Εδώ έχουμε να κάνουμε με εκφραστικές ρήξεις, με άλλη διάσταση πέρα από τη συνηθισμένη υποκριτική. Η Βαλάκου πρότεινε μια εξπρεσσιονιστική άποψη για τις αρχαίες τραγικές μορφές. Αγαύη στις “Βάκχες”, “Ιφιγένεια εν Ταύροις”, Ατοσσα στους “Πέρσες”, δίπλα στον συγκλονιστικό Δαρείο του Μάνου Κατράκη, στην παράσταση του ΚΘΒΕ και του Ευαγγελάτου το 1978 στην Επίδαυρο. Ωσπου ο τραγικός της οίστρος λαμπάδιασε το στερέωμα με τη “Μήδεια” του Σενέκα. Πιστεύω πως αυτή η ερμηνεία της Βαλάκου είναι από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της νεοελληνικής υποκριτικής τέχνης. Θέλω να κλείσω αυτή την αφοπλισμένη αναφορά σε ένα έργο που ξέρω πως πολύ αγάπησε, την “Αντιγόνη” του Σοφοκλή που έπαιξε στην Επίδαυρο, πάλι με δική μου μετάφραση, το 1980, με σκηνοθεσία Ευαγγελάτου και εξαίσιο Κρέοντα τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Η Βαλάκου πρότεινε μια διαφορετική Αντιγόνη, ενδιαφέρουσα και ερεθιστική ως άποψη. Στεγνή, χωρίς ίχνος ρομαντισμού, σχεδόν αδάκρυτη, άτεγκτη, ταμένη του θανάτου, αδιάφορη για τα ανθρώπινα, σαν απόλυτο μέτρο της ιστορίας, ζωντανή και πεθαμένη, καταδίκη της εξουσίας. Επαιξε κι άλλους, πολλούς ρόλους στις τραγικές κόγχες.

Σε αυτή τη σεμνή ηθοποιό, εγώ προσωπικά οφείλω πολλά μαθήματα – υποκριτικής πληρότητας, ωριμότητας, σεμνότητας, συνέπειας. Μα πάνω απ’ όλα τη μεγάλη οφειλή που η φωνή της έδωσε υλική και ποιητική υπόσταση στις μεταφραστικές μου δοκιμές».