Μια έκθεση που αξίζει χρυσάφι

Ενας αστροναύτης εν πλήρει εξαρτύσει «συνομιλεί» με μια ημίγυμνη Αφροδίτη που απολαμβάνει το μπάνιο της. Μια ινφλουένσερ «συναντά» μια πλούσια κυρία από τη Δήλο που έκρυψε πρόχειρα τα κοσμήματά της σε ένα σπασμένο κιούπι και τα σκέπασε με ένα κεραμίδι. Κι ένας χρηματιστής την ώρα που αφήνει το βλέμμα του να «παρασυρθεί» από τη λάμψη του χρυσού που τον περιβάλλει «ακούει» μια γυναίκα που καταριέται τον κλέφτη του βραχιολιού της να πάθει παράλυση από την κορυφή έως τα νύχια.

Τούτο το περίεργο συναπάντημα – προκλητικό για το βλέμμα και το μυαλό ταυτοχρόνως – συμβαίνει στο ημίφως, στον χώρο των περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου Μπενάκη. Εκεί όπου η πολυτέλεια, η δεξιοτεχνία και η μικροτεχνία – τα χαρακτηριστικά της ελληνιστικής κοσμηματοτεχνίας – αποτυπώνονται στα 430 εκθέματα που ταξίδεψαν στην Αθήνα από 35 μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού, όχι μόνο για να προσκαλέσουν τον επισκέπτη να θαυμάσει μοναδικά έργα τέχνης, αλλά για να γνωρίσει τόσο εκείνους που τα φόρεσαν και τα πήραν μαζί τους στο τελευταίο τους ταξίδι, όσο και εκείνους που με μεράκι και γνώση και υπομονή τα δημιούργησαν. Κι αν για τους περισσότερους το ελληνιστικό κόσμημα έχει ταυτιστεί με τα χρυσά νεκρικά στεφάνια, στις προθήκες αυτής της έκθεσης – ο σχεδιασμός της οποίας ξεκίνησε πριν από οκτώ χρόνια από την επιμελήτρια της, αρχαιολόγο Ειρήνη Παπαγεωργίου – θα ανακαλύψουν πολλές άλλες εκδοχές του: ένα ολόκληρο λιβάδι γεμάτο παιώνιες, χαμομήλια και μαργαρίτες πάνω σε μια χρυσή ζώνη. Τα χρυσά περιμήρια – τις καλτσοδέτες θα λέγαμε σήμερα – που συνόδευαν τις άωρες νεκρές (εκείνες που δεν είχαν προλάβει να παντρευτούν) στον τάφο. Και τις μαλαματένιες ταινίες με τα αποτροπαϊκά σύμβολα που φορούσαν κατάσαρκα μέχρι τον γάμο, ανάμεσα σε δεκάδες σκουλαρίκια, δαχτυλίδια, περιδέραια και κοσμήματα σώματος, που «πλημμύρισαν» τον ελληνιστικό κόσμο από το 323 π.Χ. έως το 30 π.Χ. και από την Αδριατική έως το σημερινό Αφγανιστάν καμωμένα από τον χρυσό που ο Αλέξανδρος πήρε ως λάφυρο από τα θησαυροφυλάκια των Περσών, με τον θρύλο να κάνει λόγο για 3.000 φορτωμένες καμήλες.

Μια σπάνια επανένωση

Κι αν το πιο φημισμένο από τα σύνολα που εκτίθενται είναι εκείνο του «Θησαυρού του Καρπενησίου» με τα 44 χρυσά κοσμήματα σε μια σπάνια επανένωσή του καθώς κατά ένα μέρος βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό και το υπόλοιπο στο Μουσείο Μπενάκη, δίχως αμφιβολία αξίζουν μεταξύ άλλων την προσοχή μας το μοναδικό παγόνι – σύμβολο της Ηρας – που εμφανίζεται στη αρχαία κοσμηματοποιία στην κορυφή μιας χρυσής περόνης του 4ου αι. π.Χ., τα χρυσά φύλλα με τα οποία έραιναν τους ανύπανδρους νεκρούς, τις επιτύμβιες στήλες που ως άλλα ανθρώπινα σώματα είναι στολισμένες με ανάγλυφα κοσμήματα.

Ιδιαίτερη καινοτομία της έκθεσης – που βασίστηκε στην πειραματική αρχαιολογία με τη συμβολή του μελετητή των αρχαίων τεχνικών κοσμηματοποιίας, Ακη Γκούμα, ο οποίος και ανακάλυψε για πρώτη φορά την εφαρμογή της Χρυσής Τομής στην κατασκευή κοσμημάτων – είναι η συμπαρουσίαση των εργαλείων των αρχαίων και των σύγχρονων τεχνιτών, μία προθήκη που μας επιτρέπει να αγγίξουμε τα προϊόντα των κοσμηματοποιών για να κατανοήσουμε τις τεχνικές κατασκευής, αλλά και ένα σύνολο κοσμημάτων που σχεδίασαν ειδικά για την έκθεση οκτώ καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, όπως το περιδέραιο της Πούρα Φερέιρο με τον αστροναύτη, που περιγράψαμε στην αρχή.