Ο συγγραφέας φεύγει, οι ήρωες συνεχίζουν…

Ενας καλός κατάσκοπος πρέπει να είναι σε θέση να προσποιηθεί πως είναι κάποιος άλλος ώστε να έχει αίσια έκβαση η αποστολή του ή ακόμη και για να επιβιώσει στις κλασικές ιστορίες του είδους. Τι συμβαίνει όμως όταν ο ίδιος ο δημιουργός τέτοιων ηρώων πέφτει «θύμα» της τακτικής του και οι επίγονοί του μιμούνται το ύφος του αναλαμβάνοντας να διατηρήσουν ζωντανούς τους χαρακτήρες που «γέννησε» και μετά τον θάνατό του;

Ο Τζορτζ Σμάιλι – ο ανεπιτήδευτος ήρωας που αποτελούσε το αντίπαλον δέος του Τζέιμς Μποντ έχοντας εκ διαμέτρου αντίθετο στυλ – είναι μία από τις περιπτώσεις των ηρώων που επέστρεψαν από τον θάνατο. Πίσω από την «ανάστασή» του βρίσκεται ο μικρότερος γιος του Τζον λε Καρέ (κατά κόσμον Ντέιβιντ Τζον Μουρ Κόρνουελ), συγγραφέας Νικ Χάρκαγουεϊ, ο οποίος και αποφάσισε να αναμετρηθεί με την πατρική του κληρονομιά και να ολοκληρώσει το ημιτελές κατασκοπικό μυθιστόρημα του πατέρα του «Η επιλογή του Κάρλα», ο οποίος πέθανε το 2020 σε ηλικία 89 ετών.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Χάρκαγουεϊ παίρνει τη σκυτάλη από τον πατέρα του για να ολοκληρώσει ένα ημιτελές έργο του. Το είχε κάνει και το 2021 όταν έβαλε τις τελευταίες πινελιές στο «Σίλβερβιου», το οποίο επίσης ο Λε Καρέ δεν είχε τελειώσει. Κι αν η απόφαση να συμπληρώσει κάποιος την πλοκή μιας υπόθεσης από εκεί που την έχει αφήσει ένας επιτυχημένος συγγραφέας και να τη διατυπώσει σε προτάσεις ανάλογου ύφους θεωρείται τολμηρή – ακόμη κι αν είναι ο γιος του, και μάλιστα καθιερωμένος επίσης συγγραφέας στον τομέα της επιστημονικής φαντασίας –, ακόμη πιο τολμηρή είναι η απόφαση να τυπωθεί η φράση «ένα μυθιστόρημα του Τζον λε Καρέ» στο εξώφυλλο.

Λογοτεχνικά spin-offs

Για κάθε αναγνώστη που θα έλκεται αυτόματα προς οτιδήποτε φέρει το όνομα Λε Καρέ, ενδεχομένως να αντιστοιχεί ένας δυσαρεστημένος θαυμαστής. Και τα ερωτήματα που εγείρονται είναι αρκετά: Είναι δυνατόν να διατηρηθεί το ύφος ενός συγγραφέα από έναν άλλο, χωρίς το αποτέλεσμα να είναι παρωδία; Τα spin-offs, όπως το συγκεκριμένο, ενισχύουν ή προσβάλλουν τη λογοτεχνική κληρονομιά ενός συγγραφέα; Και, τελικά, μήπως γίνονται όλα για τα χρήματα;

Το εγχείρημα δεν αποτελεί εκδοτικό παράδοξο. Τις τελευταίες δεκαετίες, η βιομηχανία έχει αντιληφθεί ότι η λογοτεχνική κληρονομιά ενός συγγραφέα μπορεί να εξελιχθεί σε σπουδαία επιχείρηση, επιτρέποντας σε δημοφιλείς χαρακτήρες να ζουν επ’ αόριστον. Στη Βρετανία τα βιβλία γίνονται δημόσιο κτήμα 70 χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα τους. Πριν από την έλευση του συγκεκριμένου διαστήματος, ο έλεγχος βρίσκεται στα χέρια των απογόνων τους ή οποιουδήποτε έχουν ορίσει να φροντίζει το έργο τους, οι οποίοι και επιτρέπουν ή απαγορεύουν την κυκλοφορία νέων μεταφράσεων, spin-off βιβλίων ή κινηματογραφικών και τηλεοπτικών προσαρμογών.

Ο τελευταίος είναι ένας ιδιαίτερα προσοδοφόρος τομέας, καθώς εταιρείες ψυχαγωγίας προσβλέπουν σε γνωστούς λογοτεχνικούς ήρωες για να προσδώσουν κύρος στις πλατφόρμες τους. Το Netflix αγόρασε τα δικαιώματα των έργων του Ρόαλντ Νταλ («Ματίλντα», «Ο Τσάρλι και το εργοστάσιο της σοκολάτας» κ.ά.) και των «Χρονικών της Νάρνια» του Κλάιβ Στέιπλς Λιούις, ενώ και οι δύο μεγαλύτεροι γιοι του Λε Καρέ έχουν συστήσει εταιρεία παραγωγής, που έχει επικεντρωθεί στην τηλεοπτική προσαρμογή των ιστοριών του πατέρα τους, όπως και στην παραγωγή ντοκιμαντέρ βασισμένου στα απομνημονεύματά του.

Συγγραφείς όπως ο Ιαν Φλέμινγκ και η Αγκαθα Κρίστι ίδρυσαν εταιρείες για τον έλεγχο των δικαιωμάτων και τη διαχείριση των έργων τους μετά τον θάνατό τους. Οι διαχειριστές του έργου του Φλέμινγκ επέτρεψαν στον Κίνγκσλεϊ Εϊμις να γράψει το πρώτο μυθιστόρημα μετά τον θάνατο του Φλέμινγκ με ήρωα τον Τζέιμς Μποντ στη δεκαετία του ’60. Διάσημοι συγγραφείς έκτοτε, όπως ο Γουίλιαμ Μπόιντ και ο Αντονι Χόροβιτς, ανέλαβαν να διατηρήσουν ζωντανό τον θρύλο του 007, αποσπώντας την αποδοχή των κριτικών.

Αξιόλογοι λογοτέχνες έχουν δοκιμάσει τις δυνάμεις τους στα μυστήρια του Πουαρό και της Μις Μαρπλ, αφού έλαβαν το πράσινο φως από τους διαχειριστές του έργου της Αγκαθα Κρίστι. Είναι πολύ εντυπωσιακό ότι αυτά τα βιβλία «συνέχειας» εξακολουθούν να ανήκουν στη λογοτεχνία του είδους, όπως οι κατασκοπευτικές ιστορίες και οι ιστορίες μυστηρίου, όπου μεγάλο μέρος της χαράς της ανάγνωσης έγκειται σε έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα που επιστρέφει για να αναλάβει μια συγκεκριμένη επιχείρηση.

Η επιτυχία τέτοιων έργων τείνει να εξαρτάται από τον συνδυασμό ενός προσεκτικά επιλεγμένου νέου συγγραφέα με έναν παλιό χαρακτήρα: είναι λογικό κάποιος όπως η Σοφί Χάνα, καταξιωμένη συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων και θαυμάστρια της Κρίστι, να είναι ο νέος θεματοφύλακας του Ηρακλή Πουαρό. Βεβαίως δεν λείπουν και οι περιπτώσεις που τη συνέχεια των μυθιστορηματικών ηρώων αναλαμβάνει η οικογένεια του συγγραφέα. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα του Κρίστοφερ Τόλκιν που ανέλαβε «Το Σιλμαρίλλιον», τη μεταθανάτια συλλογή ιστοριών του πατέρα του, και του Αντριαν Κόναν Ντόιλ που επέστρεψε στην Μπέικερ Στριτ για τα «Κατορθώματα του Σέρλοκ Χολμς».

Υπάρχει κάτι λίγο παράξενο, ακόμη και ηθικά αμφίβολο, στην προσπάθεια να συνεχιστεί το έργο ενός νεκρού συγγραφέα; Ισως, γράφει η Κέιτι Ροζίνσκι σε άρθρο της στη βρετανική εφημερίδα «The Independent», αλλά εκτιμά ότι η τάση αυτή μπορεί να εκτιμηθεί και ως μια μορφή σεβασμού: να θέλουν να διαφυλάξουν τη φήμη τους ακόμα και στη μετά θάνατον ζωή και να ελπίζουν ότι οι χαρακτήρες τους θα ζήσουν ακόμη περισσότερο. «Αν υπάρχει έστω και μια υποψία εκμετάλλευσης, αυτά τα έργα τείνουν να μη βγαίνουν ποτέ καλά», καταλήγει.