Το φαινόμενο του πληθωρισμού, οι λαοπλάνοι του λαϊκισμού και η πολιτική αναστάτωση που έχει προκληθεί στη Δύση

Η νίκη του Τραμπ φέρνει μεγάλη αναστάτωση στον πλανήτη και στην Ευρώπη ειδικότερα, τόσο που μας κάνει να ξεχνάμε τις ανατροπές και την άνοδο του λαϊκισμού (αριστερού και δεξιού) πριν από λίγους μήνες στην ήπειρό μας. Δυστυχώς τα φαινόμενα αυτά συνδέονται και πιθανότατα θα συνεχίσουν να προκαλούν σημαντικά προβλήματα στη Δύση και πιθανώς αλλού.

Τον Ιούλιο, στις βρετανικές εκλογές, η πρωτοφανής πτώση των Τόρις προκάλεσε ηχηρό γδούπο. Θα είχε ακουστεί ίσως μέχρι την Αθήνα, αν δεν τον επισκίαζε η βοή της αναταραχής στη Γαλλία, με υποψήφιο στήριξης της ακροδεξιάς Λεπέν να φτάνει μια ανάσα από την πρωθυπουργία και να προκαλεί εθνικό σοκ. Τα οποία φυσικά προοικονόμησε η άνοδος της Ακροδεξιάς σε άλλες χώρες, όπως του AfD στη Γερμανία που κέρδισε 16% στις ευρωεκλογές, δύο μονάδες πάνω από το ιστορικό, μετριοπαθές, φιλήσυχο και καταρρέον SPD. Μη συζητήσουμε τη νίκη της Μελόνι στην Ιταλία το 2022.

Οαση μετριοπαθούς σταθερότητας θα έμοιαζε η Ελλάδα, αν δεν πρόσεχε κανείς βεβαίως ότι κάπου 18% των ψήφων μάζεψαν στις θερινές ευρωεκλογές συνολικά οι δεξιότεροι της ΝΔ υπερπατριώτες, σύγχρονοι μακεδονομάχοι και πάλαι ποτέ πωλητές επιστολών που, λέει, συνέγραψε ο ίδιος ο Υιός του Θεού!

Τι κοινό έχουν όλα αυτά τα πολιτικά φαινόμενα σε τόσες χώρες; Οσο και να θέλουμε να πιστεύουμε ότι μόνο κακές κυβερνήσεις τιμωρούνται εκλογικά (και οι τελευταίες κυβερνήσεις των Τόρις στη Βρετανία έμοιαζαν να επιδίδονται σε αγώνα αρνητικού ρεκόρ διακυβέρνησης), θα ήταν αφελές να θεωρήσουμε ότι η ποιότητα του πολιτικού υλικού είναι μοναδικός παράγοντας ψήφου.

Δύο σημαντικά φαινόμενα έρχονται να προστεθούν σε σημαντικές μακροχρόνιες τάσεις, όπως η γήρανση της Δύσης, η αντίδραση στη συνεχιζόμενη μετανάστευση και η γενικότερη απώλεια προνομίων του λευκού άνδρα. Αυτό που αλλάζει τα τελευταία χρόνια είναι κάτι που οι νέοι τελευταίως βρίσκουν πολύ ενδιαφέρον και κάτι που βρίσκουν διαχρονικά βαρετό: (α) η άνοδος κοινωνικών μέσων ολοένα βραχύτερης προσοχής και (β) η επιστροφή των μακροοικονομικών ζητημάτων που δεν είναι καθόλου κατάλληλα για συζήτηση σε τέτοια μέσα.

Εχουμε ενδείξεις ότι τα νέα κοινωνικά μέσα παίζουν ρόλο. Το AfD θεωρείται μαέστρος του TikTok, αλλά και αλλού, όψιμοι αστέρες χωρίς ένσημα πολιτικής σκέψης κατατρόπωσαν αντιπάλους με δεκαετίες πολιτικής εμπειρίας και προβολής σε παραδοσιακά μέσα. Αλλωστε, ο Τραμπ χρόνια τώρα χειρίζεται το Twitter ως πλανητικό μεγάφωνο για να μεταδίδει επιφανειακές και αφελείς, αλλά εντυπωσιακές και εύπεπτες «ιδέες» (τείχος με το Μεξικό, που θα το πληρώσουν οι Μεξικανοί; Βεβαίως!).

Είναι σίγουρα δύσκολο να γίνει σοβαρή πολιτική συζήτηση σε πλατφόρμες προορισμένες για ανταλλαγή πρόχειρων (χορευτικών;) βίντεο λίγων δευτερολέπτων ή έστω σύντομων γραπτών σκέψεων. Ακόμα δυσχερέστερο το εγχείρημα όμως όταν το μεγαλύτερο πρόβλημα για τους πολίτες σε σχεδόν κάθε δυτική χώρα είναι το οικονομικό, και δη ο απότομος πληθωρισμός: περίπλοκο φαινόμενο που επηρεάζεται από την πανδημία, νομισματικούς και δημοσιονομικούς χειρισμούς και βέβαια το μικρό θέμα του πολέμου στην Ουκρανία.

Ο πληθωρισμός ήταν το σημαντικότερο πρόβλημα για τους ψηφοφόρους στις ΗΠΑ. Μάλιστα, δύο στους τρεις έκριναν την οικονομία ως «κακή» ή «όχι τόσο καλή». Από αυτούς (καθόλου περίεργο) 69% ψήφισαν Τραμπ. Και στις βρετανικές εκλογές σημαντικότερος παράγοντας διαμόρφωσης ψήφου ήταν το κόστος ζωής και 80% θεωρούσαν ότι η κυβέρνηση Σούνακ το χειρίστηκε άσχημα (YouGov, 24-6-2024). Τα πράγματα διαφέρουν στην ΕΕ, όπου το κόστος ζωής αναφέρεται συχνότερα ως «σημαντικό» (Ευρωβαρόμετρο, Φεβρουάριος 2024). Ούτε η Ελλάδα θα μπορούσε να διαφέρει βέβαια, με τις τιμές να είναι μόνιμο θέμα στα ΜΜΕ – ακόμα και όταν δεν αυξάνονται πολύ, όλο και κάποιο ραπανάκι ή ραδίκι θα βρουν να ακρίβυνε οι εφευρετικοί δημοσιογράφοι για να προβληθεί ως παράδειγμα καταστροφικής «ακρίβειας».

Σε λίγες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες δεν κυριαρχεί ως βασικότερη σκοτούρα το κόστος ζωής / η οικονομική κατάσταση, και εκεί (π.χ. Πράγα, Μαδρίτη, Λισαβόνα) ακόμα σημαντικότερη είναι η στέγαση, δηλαδή ακόμα ένα παράδειγμα τιμών που αισθάνεται ότι δεν μπορεί να πληρώσει ο πολίτης λόγω δυνάμεων έξω από τον έλεγχό του.

Για να είναι τόσο δυσαρεστημένοι οι πολίτες, κάτι απέτυχε βαθιά στις δυτικές δημοκρατίες, σωστά; Τουλάχιστον έτσι θέλουν να μας πείσουν οι λαϊκιστές.

Κι όμως, το ζήτημα είναι περισσότερο πολιτικό παρά οικονομικό. Ο πληθωρισμός είναι αληθινό πρόβλημα, αλλά όχι τόσο όσο νομίζει το ευρύ κοινό. Και οι αρμόδιοι οργανισμοί, οι Κεντρικές Τράπεζες, τον νίκησαν ήδη.

Δυστυχώς οι πολίτες δεν κατανοούν το φαινόμενο καλά: 35% των Ευρωπαίων, 39% των Γάλλων και ένα τρομακτικό 45% των Ελλήνων απέτυχαν να απαντήσουν ότι 2% πληθωρισμός σημαίνει πως 1.000 ευρώ σε έναν χρόνο αγοράζουν λιγότερα αγαθά απ’ ό,τι σήμερα! Τέτοια έλλειψη οικονομικής εγγραμματοσύνης, συνδυασμένη με συμπεριφορικά ζητήματα στην οικονομική σκέψη, σημαίνει ότι οι άνθρωποι υπερβάλλουν ως προς τη σημαντικότητα του πληθωρισμού και, το κυριότερο, αποδίδουν ευθύνες που δύσκολα αιτιολογούνται.

Στις ΗΠΑ ο πληθωρισμός Σεπτεμβρίου ήταν στο 2,4%. Και στη Βρετανία, για ό,τι και να ψέγεις την κυβέρνηση Σούνακ, ο πληθωρισμός έπεσε! Οπως έπεσε και στην ευρωζώνη. Πέραν αυτού, ελάχιστα εργαλεία έχει ένα δυτικό κράτος για να «λύσει» το πρόβλημα του κόστους ζωής, που χτύπησε σχεδόν εξίσου κάθε δυτική χώρα (σύμπτωση; Ή μήπως για τον πληθωρισμό της Ευρώπης φταίει η Χάρις; Για τις ΗΠΑ φταίει ο κ. Σούνακ ή κάποιος πρωθυπουργός ακόμα μικρότερης χώρας, όπως η Ελλάδα;).

Η άνοδος τιμών διεθνώς σε μεγάλο βαθμό αντικατόπτριζε πραγματική σπανιότητα αγαθών. Και οι Κεντρικές Τράπεζες, με πραγματικές θυσίες των πολιτών, κατάφεραν να τη φρενάρουν. Καλύτερα, δύσκολα γίνεται.

Οπως είδαμε όμως στην Ελλάδα της περασμένης δεκαετίας ή στη Γερμανία της Βαϊμάρης, όταν οι πολίτες, αισθανόμενοι το πορτοφόλι να αδειάζει αναίτια, θεωρούν (ορθά ή μη) ότι το σύστημα απέτυχε πλήρως, στρέφονται σε εναλλακτικές.

Αναζητούν «νέα» πρόσωπα που υπόσχονται θολές, αδοκίμαστες λύσεις, όπως να εξαφανίσουν το πρόβλημα του κόστους ζωής με θαύμα ή έστω με μια υπογραφή και έναν νόμο. Ενίοτε φτάνουν να πιστέψουν ακόμα και παροπλισμένους πορτοκαλόχρωμους λαοπλάνους που υπόσχονται ότι «ο πληθωρισμός θα εξαφανιστεί πλήρως». Αδιάφορο αν 16 νομπελίστες Οικονομικών δήλωσαν πως η λαϊκιστική και ανεύθυνη πολιτική του Τραμπ θα αναζωπυρώσει το πληθωριστικό τέρας που με θυσίες τιθασεύσαμε.

Σε θέματα τεχνικής φύσης συχνά εκτιμούμε την πολύπλοκη επιστημονική σκέψη και οι άνθρωποι έχουν έτοιμους, βαρείς χαρακτηρισμούς όταν εμφανίζονται θαυματουργοί με μαντζούνια. Δυστυχώς, σε οικονομικά θέματα, αρκετοί πολίτες είναι ακόμα επιρρεπείς στον τσαρλατανισμό. Εύφορο για τσαρλατάνους παγκοσμίως το χωράφι του οικονομικού λαϊκισμού: για κάθε λεφτόδεντρο που ξεραίνεται, ένα χαμηλοτιμόδεντρο βγαίνει και ανθίζει.

Ο Σωτήρης Γεωργανάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικών στο City, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου