Το αμερικανικό παράδοξο

Στο ερώτημα γιατί κέρδισε τις εκλογές – και μάλιστα με τέτοια άνεση – ο Τραμπ κυκλοφορούν ήδη μερικές δωδεκάδες εναλλακτικών απαντήσεων.

Είναι επειδή ο πληθωρισμός τρώει τα εισοδήματα των μεσαίων στρωμάτων και ο Τραμπ κάνει ταμείο με τη δυσαρέσκεια. Ή επειδή η αντίπαλός του φάνηκε αδύναμη απέναντι στο θηρίο. Φταίει που οι Δημοκρατικοί παγιδεύτηκαν στην υποψηφιότητα Μπάιντεν και, όταν επιχείρησαν (άκομψα) την αλλαγή, ήταν αργά. Ηταν ίσως ότι, έτσι όπως δόθηκε το χρίσμα στη Χάρις, την έκανε να μοιάζει η απόλυτη συνέχεια ενός προέδρου που είχε αρνητική δημοτικότητα από τον πρώτο χρόνο της θητείας του. Ή ότι η ελπίδα πως η γυναικεία ψήφος θα άλλαζε τις ισορροπίες αποδείχθηκε υπερβολική (στις λευκές γυναίκες μάλιστα ο Τραμπ πήρε 52%!). Μπορεί να φταίει η τοξική, εικονική πραγματικότητα των κοινωνικών δικτύων, που έχει διαμορφώσει ένα νέο τύπο ψηφοφόρου, ένα «ΤικΤοκ εκλογικό σώμα». Ή ίσως οι Δημοκρατικοί πληρώνουν την αιχμαλωσία τους σε μια ατζέντα «βραχμανικής Αριστεράς» (όπως τη βάφτισε ο Picketty), μακριά από τις αγωνίες της εργαζόμενης Αμερικής. Και ο κατάλογος συνεχίζεται μακρύς.

Καμία από αυτές τις απαντήσεις δεν μπορεί να απορριφθεί ως αβάσιμη. Μα και καμιά δεν αρκεί για να εξηγήσει την επιστροφή στην εξουσία ενός προέδρου, που η Αμερική είχε καθαρά αποδοκιμάσει πριν από τέσσερα χρόνια και που όλοι είχαν τότε για τελειωμένο. Ο οποίος, στο μεταξύ, έχει προσθέσει στο ποινικό του μητρώο την ευθύνη μιας εισβολής στο Κογκρέσο και μια δικαστική καταδίκη για παραποίηση λογιστικών βιβλίων. Για τον οποίο ένας στους δέκα που του έδωσαν την ψήφο τους στις κάλπες δήλωνε ταυτόχρονα ότι είχε τη χειρότερη γνώμη για εκείνον. Και που η κεντρική στην ατζέντα του αντιμεταναστευτική μυθολογία πείθει, σύμφωνα με το exit poll, μόνον ένα 11% του εκλογικού σώματος. Γιατί, λοιπόν, όσο κακό κι αν έβρισκαν τον Τραμπ οι ψηφοφόροι (σε ένα κρίσιμο ποσοστό τους), θεώρησαν τους Δημοκρατικούς ακόμη χειρότερους;

Δύο ευρήματα του αμερικανικού exit poll ίσως δίνουν ένα καλύτερο κλειδί για την εξήγηση ενός φαινομένου που, την πρώτη φορά που εμφανίστηκε, πριν από οκτώ χρόνια, τάραξε, τρόμαξε μα ξεπεράστηκε γρήγορα ως μια πρόσκαιρη διαταραχή, ένας «λόξιγκας της Δημοκρατίας». Μα η θεαματική επιστροφή του απαιτεί μια πιο πειστική εξήγηση για την εντυπωσιακή αντοχή του.

Το ένα εύρημα είναι πως όσοι βρίσκουν την κατάσταση της οικονομίας καλή ή εξαιρετική ψήφισαν την υποψήφια των Δημοκρατικών σε ποσοστό 91%. Αλλά την άποψη αυτή υποστήριζε μόνον ένας στους τρεις ψηφοφόρους. Οι υπόλοιποι, οι επτά στους δέκα που πιστεύουν ότι η οικονομία βρίσκεται σε κακή ή μέτρια κατάσταση, ψήφισαν Τραμπ σε ποσοστό 71%. Απόδειξη ότι οι Δημοκρατικοί, στα μάτια των ψηφοφόρων, εμφανίζονται ως κόμμα των ελίτ. Και ότι η οικονομία, παρά την εντυπωσιακή ευημερία των δεικτών, ήταν η αχίλλειος πτέρνα του ψηφοδελτίου τους.

Το άλλο εύρημα είναι ακόμη πιο εύγλωττο. Στο ερώτημα «πώς αισθάνεστε για την πορεία των πραγμάτων στη χώρα», ένα 6% δήλωσε ενθουσιασμό κι ένα 19% ικανοποίηση. Αυτοί ψήφισαν Δημοκρατικούς σε ποσοστά πάνω από 80%. Ενα 53%, όμως, δήλωσαν δυσαρεστημένοι (και ψήφισαν Τραμπ κατά 54%). Κι ένα 29%, ένας στους τρεις, δήλωσε οργή. Μεταξύ των οργισμένων, ο Τραμπ πήρε το 62%.

Γιατί, λοιπόν, η οργή; Γιατί η δυσθυμία;

Την πιο απλή, αλλά και πιο πειστική, εξήγηση ίσως δίνουν τα στοιχεία για την κατανομή του εισοδήματος στις ΗΠΑ. Η αμερικανική οικονομία είχε, τα τελευταία 40 χρόνια, μια εντυπωσιακή αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος κατά 65%, πολύ ισχυρότερη από την αντίστοιχη της Ευρώπης (51%). Ειδικά στα χρόνια μετά την οικονομική κρίση του 2007-08 η ευρωπαϊκή οικονομία καθηλώθηκε σε μια αναιμική ανάπτυξη της τάξης του 5%, ενώ η αμερικανική οικονομία, χάρις στα μεγάλα πακέτα κινήτρων που υιοθετήθηκαν, είχε πενταπλάσια ανάπτυξη. Αλλά στις μεν ΗΠΑ το μερίδιο της αύξησης που καρπώθηκε το πλουσιότερο 1% είναι ίσο προς το μερίδιο που αναλογεί στο φτωχότερο 88%. Ενώ στην Ευρώπη στο πλουσιότερο 1% αντιστοιχεί μερίδιο του πρόσθετου εισοδήματος όσο και στο φτωχότερο 51%. Οι ανισότητες στην Ευρώπη αυξήθηκαν με τρόπο απαράδεκτο, που γεννά κι εδώ μεγάλους πολιτικούς κινδύνους. Στις ΗΠΑ, όμως, εκτοξεύθηκαν. Και η εκτόξευσή τους εξηγεί το ισχυρό αίσθημα αποκλεισμού, την οργή και την αντισυστημική διάθεση που εμπνέει μεγάλα τμήματα της αμερικανικής κοινωνίας σε όλο το φάσμα των συμπεριφορών της – από την άρνηση των εμβολίων, τον παράλογο φόβο για τον μετανάστη έως την ψήφο στις εκλογές.

Αλλά γιατί να εισπράττει πολιτικά την αντισυστημική ψήφο όχι η κόρη των μεταναστών, αλλά ο δισεκατομμυριούχος της Νέας Υόρκης; Ισως επειδή ο Τραμπ, με τον αέρα του πλούσιου, του επιτυχημένου, αλλά παρ’ όλα αυτά περιφρονημένου από τις πνευματικές και πολιτικές ελίτ που τον βρίσκουν (με το δίκιο τους) γελοίο ή χυδαίο, εκφράζει τέλεια την πίκρα του ταπεινωμένου. Μιλά τη γλώσσα του. Και όλα όσα ενοχλούν στην προσωπικότητά του, ο αχαλίνωτος ναρκισσισμός, η επιθετική γλώσσα, η αδυναμία του να παραδεχτεί λάθος, το νταηλίκι του, μεταφράζονται ως ενδείξεις ισχύος. Χαρακτηριστικά ενός ηγέτη που μπορεί να προστατεύσει τους απροστάτευτους, όσους αισθάνονται απόκληροι της παγκοσμιοποίησης και της ευημερίας.

Κάπως έτσι χτίστηκε αυτή η παράδοξη κοινωνική συμμαχία, που ο Μάρτιν Γουλφ έχει ονομάσει «πλουτοκρατικό λαϊκισμό». Μια συμμαχία των σκανδαλωδώς πλουσίων που με τον Τραμπ θα είναι ακόμη πιο ελεύθεροι από περιορισμούς, ενοχλητικές ρυθμίσεις ή φορολογία, ώστε να πλουτίζουν, με μια κατώτερη μεσαία τάξη της οποίας οι φόβοι, οι προκαταλήψεις και η ανάγκη για «ταυτότητα» και προστασία κολακεύεται από τον Τραμπ. Κάπως έτσι, η ψήφος των πιο αδικημένων από την ενίσχυση των ανισοτήτων πάει σε κάποιον που θα βαθύνει τις ανισότητες αυτές.

Αυτό είναι το αμερικανικό παράδοξο. Αλλά θα ήταν λάθος να πιστέψει κανείς ότι το παράδοξο αφορά μόνον την Αμερική. Ισως με όχι τόσο ακραίο τρόπο, διακρίνεται ήδη και στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.