«Οι πολιτικοί μεταμορφώνονται σε μάνατζερ»

Οι εκδόσεις Πλήθος συνεχίζουν την παρεμβατική επιλογή τίτλων από τον χώρο του σύγχρονου δοκιμίου μετά το «Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του γερμανού κοινωνιολόγου Χάρτμουτ Ρόζα και την «Απιαστη μητρότητα» των Αλίκης Κοσυφολόγου – Ελιάνας Καναβέλη. Αυτή τη φορά συστήνουν τη «Γραφειοκρατικοποίηση του κόσμου στη νεοφιλελεύθερη εποχή» της Μπεατρίς Ιμπού, διευθύντριας Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Ερευνας (CNRS), βιβλίο που αναμένεται από την ερχόμενη Τρίτη σε μετάφραση Βασίλη Πατσογιάννη, επιμέλεια και επίμετρο του Γιάννη Κτενά. Γράφει ο τελευταίος στο επίμετρο: «Στη θεώρηση της [Ιμπού] η εξουσία παρουσιάζεται ως ένα φαινόμενο πολύπλευρο, πληθυντικό, αμφίσημο, διαφοροποιούμενο σε συνάρτηση με την κοινωνικο-ιστορική στιγμή, τα πολιτισμικά συμφραζόμενα, τους πολλαπλούς συσχετισμούς δυνάμεων και συμφερόντων, αλλά και τις φαντασιακές σημασίες, τις παραστάσεις, τα αφηγήματα, τις υποκειμενικές και συλλογικές νοηματοδοτήσεις που χαρακτηρίζουν διαφορετικές ομάδες και κοινωνίες…». Στο βιβλίο η Ιμπού συνομιλεί με το έργο των Φουκό και Βέμπερ, οι οποίοι, όπως επισημαίνει ο Γ. Κτενάς, «αναζητούν τι είναι αυτό που διακρίνει την εξουσία από τη γυμνή επιβολή της βίας – η οποία υφίσταται μεν, δεν αρκεί ωστόσο για να θεμελιώσει και να οργανώσει μια κοινωνική τάξη πραγμάτων». Από το βιβλίο και το υποκεφάλαιο «Η μανατζεροποίηση του πολιτικού» προδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα.

Η γραφειοκρατική χάρη αγγίζει και το πολιτικό. Η θεσμοποίηση των δημοκρατικών ή συμμετοχικών διαδικασιών γενικεύεται και μοιάζει να τυποποιείται όσο η νομιμοποίηση του πολιτικού αμφισβητείται. Η έλλειψη ενδιαφέροντος για την πολιτική, στις ευρωπαϊκές χώρες για παράδειγμα, έλλειψη ενδιαφέροντος η οποία προέρχεται κι αυτή από μια φορμαλιστική θεώρηση του πολιτικού που περιορίζεται στις εκλογικές διαδικασίες και τη θεσμική συμμετοχή, εξηγείται συχνά με όρους «κακής» διακυβέρνησης, διαφθοράς, αδιαφάνειας και προβληματικής διαχείρισης. Ο εκπληκτικός πολλαπλασιασμός των εργασιών σχετικά με τη «διακυβέρνηση» εκφράζει ακριβώς αυτόν τον ενθουσιασμό για ένα απολιτικοποιημένο όραμα, που είναι ταυτόχρονα ένα γραφειοκρατικοποιημένο όραμα του πολιτικού. Οι θιασώτες του δίνουν μεγαλύτερη σημασία στις διαδικασίες, στους κανόνες και στον νόμο και μικρότερη στην ουσία της δημόσιας δράσης, στους τρόπους παρέμβασης και στον απτό χαρακτήρα των πρακτικών.

Με άλλα λόγια, επιμένουν στον νομικό και συμβολαιακό φορμαλισμό και σε ένα όραμα για το κράτος δικαίου ως όργανο κοινωνικοοικονομικής αποτελεσματικότητας. Έτσι εξηγείται σήμερα ο βασικός χαρακτήρας των διοικητικών και διαχειριστικών μεταρρυθμίσεων που αφορούν στην έκφραση του πολιτικού. Κατά συνέπεια, η συμμετοχή (στη θεσμική, συλλογική και κοινωνική ζωή), η ευθύνη και τα πολιτικά καθήκοντα επανακαθορίζονται μέσω της υιοθέτησης μιας έντονα τυποποιημένης ή και ποσοτικοποιημένης αντίληψης για τη λογοδοσία ή την accountability. Ενεργοποιούνται καινούργιοι μηχανισμοί συμμετοχής και τυπικές διαδικασίες προορίζονται να βελτιώσουν τη λειτουργία της δημοκρατίας: κωδικοποίηση της θέσης των πολιτών και της σχέσης πολίτη – διοίκησης μέσω τεχνικών διαδικασιών (τοπικές εκλογές, δημοψήφισμα, χάρτες πολιτών κ.λπ.), ορισμός των δικαιωμάτων των πολιτών ή των ευθυνών των δημόσιων λειτουργών, γραπτοί στόχοι, εκθέσεις βασισμένες σε ποσοτικοποιημένα μεγέθη και δεδομένα… Εν ολίγοις, αυτές οι τυπικές διαδικασίες τίθενται «ως εάν» να μπορούσαν να αντικαταστήσουν τις δημοκρατικές διαδικασίες, τις συζητήσεις, την εργασία της πολιτικής και κοινωνικής διαμεσολάβησης.

Επομένως, οι πολιτικοί μεταμορφώνονται σε μάνατζερ και «problem solvers» που οφείλουν προπάντων να βρίσκουν τεχνικές και νομικές απαντήσεις στις δυσκολίες της στιγμής, όταν αυτές εμφανίζονται, αλλά σύμφωνα με γνωστές και σχεδιασμένες νόρμες. Έτσι, κάποιοι έφτασαν να αποκαλέσουν τον πρόεδρο Σαρκοζύ «πρίγκιπα – Διευθύνοντα Σύμβουλο». Στο πολιτικό πεδίο επίσης, η γραφειοκρατικοποίηση εμπνέεται από το ιδιωτικό, και όχι μόνο στο επίπεδο των εικόνων και του γλωσσικού ιδιώματος. Τα αμιγώς οικονομικά και διαχειριστικά ζητήματα βρίσκονται ήδη προ πολλού στον πυρήνα του πολιτικού. Η καινοτομία της νεοφιλελεύθερης γραφειοκρατικοποίησης συνίσταται ακριβώς στην προερχόμενη κατ’ ευθείαν από τον κόσμο των επιχειρήσεων σύλληψη των εννοιών και στον εν πολλοίς υπαγορευμένο από ιδιωτικά συμφέροντα ορισμό των μεγεθών που οφείλουν να επισημανθούν και να διερευνηθούν – καθότι επιδέχονται υπολογισμού. Έτσι, ο πολίτης παρουσιάζεται εφεξής ως ένας «πελάτης». Η σημασιολογική σύγχυση που μπλέκει τη δημοκρατία με τη συμβουλευτική είναι πηγή γραφειοκρατικοποίησης. Ουσιαστικά, οι συμβουλευτικές δράσεις οι οποίες έχουν σκοπό να γίνουν γνωστά τα αιτήματα των πολιτών –πλέον «πελατών»– και πραγματοποιούνται χάρη σε «επιστημονικές» μεθόδους με σεβασμό των διαδικασιών, των λεπτομερώς καταγεγραμμένων σε εγχειρίδια οδηγιών και των δεικτών, εξομοιώνονται με τη «συμμετοχή». Κάτι που μεταφράζεται –θα επανέλθω σε αυτό το σημείο όταν αναλύσω το New Public Management– στον μετασχηματισμό των «δημόσιων υπηρεσιών» σε «υπηρεσίες για το κοινό», και επομένως σε μια εμπορευματοποιημένη, τεχνικοποιημένη και τυποποιημένη θεώρηση του πολιτικού.

Beatrice Hibou
Η γραφειοκρατικοποίηση του κόσμου στη νεοφιλελεύθερη εποχή
Μτφ. Βασίλης Πατσογιάννης
Επιστημ. επιμέλεια – επίμετρο
Γιάννης Κτενάς