Οι δημοκρατίες χρειάζονται αναζωογόνηση

Τι λείπει από τις δημοκρατίες σήμερα για να αναζωογονηθούν; Ο Νικόλας Σεβαστάκης, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο ΑΠΘ αλλά και εξαιρετικός λογοτέχνης, θέτει ακριβώς αυτό το ερώτημα και διατυπώνει την αγωνία του σχετικά με τη δυνατότητα του κοινωνικού κράτους να απαντήσει στις προκλήσεις και στις προσκλήσεις της εποχής. Εξαιρετικό δοκίμιο, το οποίο όπως και τα προηγούμενά του, διαπερνιέται εγκάρσια από την ανησυχία για την εξασφάλιση μιας πιο δίκαιης και αξιοβίωτης ζωής μέσα από την προοδευτική μεταρρύθμιση του φιλελεύθερου κράτους. Για να απαντήσει ο συγγραφέας στα ερωτήματα για το πώς τα σύγχρονα κράτη μπορούν να ξεφύγουν από τον αυταρχισμό, καταφεύγει σε μια ανάλυση που οδηγεί σε τρεις σημερινές εκδοχές του ρεπουμπλικανισμού. Πριν απ’ αυτό όμως προσφεύγει στο έργο τριών κλασικών της φιλοσοφίας του πολιτικού και πολλών παλαιότερων και νεότερων  Ρεπουμπλικανών  στοχαστών.

Η απόρριψη του πολιτικού

Ο πρώτος εκ των τριών κλασικών είναι ο Καρλ Μαρξ. Αυτός ήταν από τους πρώτους που επιχείρησε να καταδείξει τα όρια εκείνου του Πολιτικού, το οποίο αφήνει ως έχει τον διαχωρισμό σε ιδιωτική κοινωνία (εγωισμοί) και πολιτική κοινωνία (γενικό συμφέρον). Ο Μαρξ δεν έβλεπε την υπέρβαση αυτού του δυϊσμού ως κατάργηση μόνο της ιδιωτικής κοινωνίας. Η ατομική χειραφέτηση, την οποία αυτός πρεσβεύει, αφορά και την κατάργηση της πολιτικής και κρατικής εξουσίας. Για να προχωρήσει κάτι τέτοιο –  συνεχίζει την ανάλυσή του ο Σεβαστάκης – ο Μαρξ εκθεμελιώνει την πρωτοκαθεδρία των μεταφυσικών κατασκευών, κυρίως αυτής του Θεού και της θρησκείας. Η πρωτοτυπία της μαρξικής σκέψης αποκαλύπτεται στον ισχυρισμό του πως το κράτος ουσιαστικά αποδυναμώνεται όταν αυταρχικοποιείται, όταν μεγαλώνει δηλαδή. Ο Μαρξ επί της ουσίας είναι αντικρατιστής. Κατ’ αυτόν υπάρχουν τρεις τύποι επανάστασης: η πολιτική, η κοινωνική και η ανθρώπινη. Η πρώτη είναι η πιο ρηχή, η δεύτερη είναι ημιτελής και η τρίτη είναι αυτή που μεταμορφώνει επαναστατικά τις κοινωνικές σχέσεις και τη σφαίρα των αναγκών.

Ο δεύτερος των κλασικών είναι ο Τοκβίλ. Κι αυτός με τη δική του κριτική του αλόγιστου ατομικισμού απορρίπτει την παντοδυναμία του πολιτικού και της πολιτικής βούλησης. Ο Τοκβίλ είναι ένας φιλελεύθερος καχύποπτος έναντι του ατομικισμού. Είναι ένας «ανήσυχος φιλελεύθερος», ο οποίος παρατηρεί πώς οι μοντέρνοι ηγεμόνες γίνονται «σχεδόν παντοδύναμοι» και αναζητεί απαντήσεις σ’ αυτή την παντοδυναμία. Σε αντίθεση όμως με τον Μαρξ που επιδιώκει την ακύρωση τόσο της κοινωνίας των ιδιωτών όσο και του κράτους αναζητώντας την ισότητα, ο Τοκβίλ θεωρεί πως το πρόβλημα γεννάται  από το ατομικιστικό πάθος για την ισότητα. Αυτό «που χρειάζεται είναι να ελεγχθεί η αλόγιστη  δυναμική του ατομικισμού και όχι να εξαλειφθεί η ρίζα του» (σ. 45). Ο Τοκβίλ δεν είναι αδιάφορος, όπως ο Μαρξ, όσον αφορά τις διοικητικές, αστυνομικές και γραφειοκρατικές  λειτουργίες του κράτους.

Ο τρίτος των κλασικών της αντίστασης στο Πολιτικό είναι ο Νίτσε. Με πολύ διαφορετικό σκεπτικό όμως και από άλλους δρόμους από τους προηγούμενους δυο. Κατ’ αυτόν, όπου αναπτύσσεται η πολιτική σκέψη, εκεί οπισθοδρομεί ο πολιτισμός. Το πνεύμα δεν πρέπει καν να ασχολείται με την πολιτική, αλλά να τη φοβάται και να την κρατά σε απόσταση. Η πολιτική, κάθε είδους, είναι μια παρασιτική δραστηριότητα. «Το ίδιο το αντικείμενο της πολιτικής περιφρονείται ως δημαγωγικά ποταπό». (σ. 73). Πού αυτός βλέπει τη λύση σ’ αυτή την κατάπτωση την προερχόμενη από το κράτος και την πολιτική; Μα πού αλλού από την εχθρότητα των ιδιωτών απέναντι στο κράτος.

Κλασικός και νεο-ρεπουμπλικανισμός

Ο Πιερ Λερού και ο Ζιλ Μπαρνί σε αντίθεση με τους τρεις «εχθρούς του πολιτικού» αναζητούν εντός της πολιτικής τη λύση στα αδιέξοδα των δημοκρατιών του 19ου αιώνα. Ο Λερού στην τριάδα της Γαλλικής Επανάστασης ρίχνει το βάρος στην «αδελφοσύνη», όχι στην ισότητα ή στην ελευθερία. Τον ενδιαφέρει το ενεργό μέσα στους πολιτικούς θεσμούς άτομο, το συλλογικό άτομο. Ετσι αυτό που περιφρονούσε ο Μαρξ, η πολιτική δράση μέσα στο κράτος, για τον Λερού αλλά αργότερα και για τον Ζαν Ζωρές είναι το μείζον. «Ο συλλογισμός του Leroux επικεντρώνεται στην υπεράσπιση της ανθρώπινης και πολιτικής ιδιότητας των εργαζομένων» (σελ. 93). Η δική του «χριστιανική τριάδα» είναι «η οικογένεια, το έθνος και η ιδιοκτησία». Τρία κακά (διάσπαση της ενότητας του ανθρώπου) που η απουσία τους προκαλεί μεγαλύτερα κακά (βία και διάλυση). Ο Ζιλ Μπαρνί με τη σειρά του ενθαρρύνει καθετί που μπορεί να μειώσει την απόσταση μεταξύ των συλλογικών σκοπών της πολιτείας και της ενάρετης ατομικής ηθικής.

Ο Μπαρνί δεν αναζητά την κατάργηση της διάκρισης ατομικού και κρατικού. Απλώς επιδιώκει να αναδείξει «τις συνάφειες που μπορεί να κάνουν πιο ζωντανή τη Republique» (σ. 111). Και φτάνουμε εδώ στην ουσία της παλιάς ρεπουμπλικανικής αφήγησης, η φιλοδοξία της οποίας ήταν η υπέρβαση της αδυναμίας της πολιτικής να αποτρέψει τις «νέες θηριώδεις δυνάμεις της οικονομίας, του απολυταρχισμού και της θρησκείας» (σ. 104).

Ο Σεβαστάκης στη συνέχεια καταφεύγει στον νεορεπουμπλικανισμό στοχαστών, όπως ο  Φίλιπ Πέτιτ,  ο Φρανκ Λόβετ, ο Ζαν-Φαμπιέν Σπιτς, ο  οίκο-ρεπουμπλικανός Σερζ Ωντιέ και πολλοί πολλοί άλλοι, κοινός παρονομαστής  των οποίων, παρά τους πολύ διαφορετικούς αριθμητές, είναι τρεις πολιτικές. Η πολιτική της λειτουργίας των θεσμών, της ευαλωτότητας-ευπάθειας και της ασφάλειας των πολιτών. Εδώ βλέπουμε τη γειτνίαση του νεορεπουμπλικανικού προγράμματος με τις ιδέες μιας οικολογίας με κοινωνικό πρόσημο που λαμβάνει υπόψη της και τα δικαιώματα των ζώων και τις ιδέες ενός νεότερου αριστερού φιλελευθερισμού που κρατά αποστάσεις από τον ιδιοκτησιακό φιλελευθερισμό.

Μετά ο Σεβαστάκης είναι σε θέση να προχωρήσει στη δική του θέση. Κατ’ αυτόν υπάρχουν τρεις επιλογές για τη ρεπουμπλικανική ιδέα. Ο ρεπουμπλικανισμός Ι εμπεριέχει την έννοια της μαχόμενης δημοκρατίας, η οποία στοχεύει τον ριζοσπαστικό ισλαμισμό, τη ρατσιστική Ακροδεξιά – σφόδρα αμφιβάλλω γι’ αυτό –, τον ιδεολογικό σχετικισμό. Αυτός όμως ο ρεπουμπλικανισμός Ι, δεν το γράφει αυτό ο Σεβαστάκης, στ’ όνομα της κριτικής στην πολιτική ορθότητα, απορρίπτει τη σημασία των ατομικών δικαιωμάτων.

Ο ρεπουμπλικανισμός ΙΙ ενδιαφέρεται για την άμβλυνση των αυθαίρετων μορφών κυριαρχίας σε συνδυασμό με τη μείωση των ανισοτήτων. Ο ρεπουμπλικανισμός ΙΙΙ ταυτίζεται με ένα σχέδιο ολικού μετασχηματισμού των κοινωνιών. Και να μη το δήλωνε ο συγγραφέας, είναι εμφανές πως παρ’ όλο που βλέπει αλληλοεπικαλύψεις των ρεπουμπλικανισμών, αυτός τάσσεται με τον ρεπουμπλικανισμό ΙΙ.

Πολύ αξιόλογο βιβλίο, στο οποίο προσωπικά θα προτιμούσα η σοσιαλδημοκρατία να έχει πιο σημαντική παρουσία και όχι να εμφανίζεται περιστασιακά, χωρίς αυτό να μειώνει τον ιδεολογικό πλούτο αυτού του βιβλίου.

Νικόλας Σεβαστάκης
Πολιτική χειραφέτηση και κοινωνική κριτική
Εκδ. Πόλις, 2024,
σελ. 184
Τιμή 15 ευρώ