«Κώστας Γιαννίδης, διπλός αλλά όχι διχασμένος»

«Ακουγα τις χωριατοπούλες των περιχώρων της Σμύρνης οι οποίες δούλευαν στα καπνά. Ο αδερφός μου κι εγώ πηγαίναμε και βοηθούσαμε κι εκεί ξημεροβραδιαζόμαστε. Οι κοπέλες αυτές τραγουδούσαν για να περάσει η ώρα. Δημοτικά τραγούδια της περιοχής, νησιώτικα και αμανέδες. Κι έτσι το αφτί μου εξοικειώθηκε με τις μελωδίες αυτές και άρχισαν κάποιες να μου αρέσουν. Ειδικά τον χειμώνα που τις ξαναθυμόμουνα έλεγα πότε να καλοκαιριάσει να τις ξανακούσω αυτές τις μελωδίες». Αυτή την τρυφερή εικόνα από τη γη όπου γεννήθηκε μετέφερε στον Λάμπρο Λιάβα ο Γιάννης Κωνσταντινίδης, γνωστός και ως Κώστας Γιαννίδης. Σε αυτήν τη σπουδαία και πολυτάλαντη φυσιογνωμία της ελληνικής μουσικής σκηνής είναι εστιασμένο το αφιέρωμα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με αφορμή τα σαράντα χρόνια από τον θάνατό του.

Τα τέσσερα συναυλιακά προγράμματα συνθέτουν αυτό το πολύπτυχο αφιέρωμα στο έργο του πολυγραφότατου συνθέτη που κινήθηκε μεταξύ δύο μουσικών κόσμων και δύο ταυτοτήτων. Το «Αφιέρωμα στον Γιάννη Κωνσταντινίδη – Κώστα Γιαννίδη» παρουσιάζει, με τη συμμετοχή εκλεκτών συντελεστών, ορισμένες από τις πιο αντιπροσωπευτικές πλευρές του σπουδαίου έργου του μέσα από τέσσερις συναυλίες: «Τα έργα για φωνή και πιάνο» με τους Τάση Χριστογιαννόπουλο και Θανάση Αποστολόπουλο (10/11), «Λίγα λουλούδια αν θέλεις στείλε μου» με τραγούδια του Κ. Γιαννίδη σε μεταγραφή για ορχήστρα εποχής και ερμηνευτές τους Ελένη Βουδουράκη, Αγγελο Παπαδημητρίου και Φένια Παπαδόδημα (15, 22/11), «Τα έργα για τετράφωνη μεικτή χορωδία a cappella» με τη Μεικτή Χορωδία Τμήματος Μουσικών Σπουδών Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ και το POLIS Ensemble (16/11) και «Από τα έργα για πιάνο» με τους Ευτυχία Βενιωτά, Θοδωρή Τζοβανάκη και τιμητική συμμετοχή της Νέλλης Σεμιτέκολο (23/11). Ενας συνθέτης «διπλός» αλλά όχι διχασμένος, όπως επισημαίνει ο καθηγητής Εθνομουσικολογίας Λάμπρος Λιάβας, στον οποίο κληροδότησε ο ίδιος ο συνθέτης το αρχείο του που διατηρείται στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ.

ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΩΔΗΣ ΖΩΗ. Γεννημένος το 1903 στη Σμύρνη, ο συνθέτης και πιανίστας, με σημαντική συμβολή τόσο στη λόγια όσο και στην ελαφρά μουσική, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή μετανάστευσε στην Αθήνα. Ηταν γόνος εύπορης αστικής οικογένειας σταφιδεμπόρων, είχε την ευκαιρία να έρθει από μικρός σε επαφή με τα πολλά και διαφορετικά ακούσματα της μητρόπολης της Ιωνίας, όπου έσμιγαν «τ’ αηδόνια της Ανατολής με τα πουλιά της Δύσης», όπως επισημαίνει ο Λάμπρος Λιάβας. Η Σμύρνη λειτούργησε ως «μήτρα μουσικής», κεντρικό κομβικό σημείο στα πολιτισμικά δίκτυα της Ανατολικής Μεσογείου. Σε αυτή την ατμόσφαιρα άρχισε να ψηλαφίζει το μουσικό σύμπαν και, όπως αποκάλυψε στον Λάμπρο Λιάβα, «το πρώτο μουσικό θέαμα που είδα, μικρό παιδί ακόμα, ήταν το “Ονειρώδες βαλς” του Οσκαρ Στράους, με τον Γιάννη Παπαϊωάννου και τη Μελπομένη Κολυβά. Κι έτσι ζυμώθηκα πολύ νωρίς με την οπερέτα. Δεν πρέπει να είχα πάει ακόμη σχολείο, τεσσάρων ετών. Ηταν στο θέατρο του Σπόρτιγκ Κλουμπ στην προκυμαία της Σμύρνης. Καθόμουν πάντα στα πόδια της θείας μου ή της κόρης της που ήταν και νονά μου. Επαιζε πιάνο και ήταν αυτή που με μύησε στα μυστικά της κλασικής μουσικής». Η περιπετειώδης ζωή του ίσως αποτέλεσε την αφορμή για ν’ αναπτύξει το πολυσχιδές ταλέντο του. Στα 19 του χρόνια, παραμονές της Μικρασιατικής Καταστροφής, για να αποφύγει τη στράτευση στον τουρκικό στρατό κατέφυγε κάτω από περιπετειώδεις συνθήκες στη Γερμανία, αρχικά στη Δρέσδη τον Μάιο 1922, για να καταλήξει στο Βερολίνο.

«Φίλος και συγκάτοικος στην ίδια φοιτητική πανσιόν με τον Νίκο Σκαλκώτα (που σπούδαζε την ίδια εποχή στο Βερολίνο), έπαιζε συχνά μαζί του ως πιανίστας στον βωβό κινηματογράφο, στο ραδιόφωνο και στα μουσικά καφενεία και καμπαρέ, καθώς η οικογένειά του έχασε την περιουσία της με την Καταστροφή κι έπρεπε να εξασφαλίσει την επιβίωσή του». Παρακολούθησε από κοντά μουσικές προσωπικότητες όπως ο Ιγκορ Στραβίνσκι, ο Σεργκέι Προκόφιεφ, ο Αρνολντ Σένμπεργκ και ο Μπέλα Μπάρτοκ. Σπούδασε θεωρητικά, σύνθεση, πιάνο και διεύθυνση ορχήστρας με σημαντικούς δασκάλους (Γιόζεφ Μράτσεκ, Πάουλ Γιουόν και Καρλ Ερενμπεργκ). Επίσης πολύτιμη υπήρξε η μαθητεία του στον Κουρτ Βάιλ, με τον οποίο μελέτησε ενορχήστρωση. Ομως, όπως εξηγεί ο καθηγητής Εθνομουσικολογίας Λάμπρος Λιάβας, η απειλητική άνοδος του εθνικοσοσιαλισμού, με την εισβολή των Ναζί στο πρωτοποριακό καμπαρέ Die Wespen (Οι Σφήκες) όπου έπαιζε, «τον ανάγκασε να εγκαταλείψει το Βερολίνο και να εγκατασταθεί οριστικά το 1931 στην Αθήνα, όπου είχε καταφύγει η οικογένειά του μετά την Καταστροφή. Ετσι, ο Κωνσταντινίδης – όπως έλεγε – έγινε για δεύτερη φορά πρόσφυγας, μετά τη μυθιστορηματική δραπέτευσή του από τη Σμύρνη το 1922!».

ΔΥΟ ΠΡΟΣΩΠΑ. Στην Αθήνα, αναζητώντας τους δρόμους της τέχνης του ως Γιάννης Κωνσταντινίδης, επικεντρώθηκε στη σύνθεση έντεχνων έργων και κλασικής μουσικής, συνδυάζοντας παραδοσιακά ελληνικά μουσικά στοιχεία με πιο σύγχρονα, ευρωπαϊκά ρεύματα. Με το ψευδώνυμο Κώστας Γιαννίδης αφιερώθηκε στην ελαφρά μουσική, συνθέτοντας τραγούδια που αγαπήθηκαν και παραμένουν δημοφιλή μέχρι και σήμερα. Εγραψε επιτυχίες για πολλούς από τους πιο αγαπημένους ερμηνευτές της εποχής του και συνέβαλε σημαντικά στη διαμόρφωση του αστικού λαϊκού τραγουδιού. Ο Κωνσταντινίδης δήλωνε «μουσικός» και όχι συνθέτης για τα κλασικά του έργα, ενώ – αντιθέτως – προτιμούσε τον τίτλο «συνθέτης» και όχι τραγουδοποιός για τα ελαφρά τραγούδια του.

Η είδηση του θανάτου του στις 17 Ιανουαρίου 1984 περιορίστηκε σε κάποια γενικόλογα μονόστηλα, την ίδια ώρα που η πολιτεία και οι εφημερίδες θρηνούσαν με επίσημες δηλώσεις και πηχυαίους τίτλους για τον θάνατο του Βασίλη Τσιτσάνη που συνέπεσε την ίδια ημέρα.

ΟΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Αγγελος Παπαδημητρίου

«Τα δικά μου δημοτικά τραγούδια»

Τα τραγούδια του Κώστα Γιαννίδη τα γνωρίζω βιωματικά λόγω αστικής καταγωγής – τα άκουγα από πέντε χρονών (1957) συνειδητά και πριν ασφαλώς ασυνείδητα, στο γραμμόφωνο της γιαγιάς μου σε δίσκους 78 στροφών, μέχρι και σήμερα αδιαλείπτως από τη δική μου συλλογή. Είναι για εμένα ό,τι ακριβώς τα δημοτικά τραγούδια για τους ανθρώπους της δημοτικής παράδοσης. Τα τραγουδώ όπως μιλάω τα ελληνικά… δεν σκέφτομαι την προφορά ή το στυλ, είναι η μητρική μου γλώσσα.

Φένια Παπαδόδημα

«Τρυφερότητα και ανθρωπιά»

Είναι πολύ συγκινητικό για εμένα το να τραγουδώ αυτά τα τραγούδια με τη συνοδεία αυτής της θαυμάσιας ορχήστρας υπό τη διεύθυνση του Ν. Βασίλειου, με αυτούς τους εξαιρετικούς ερμηνευτές δίπλα μου, την Ελένη Βουδουράκη και τον Αγγελο Παπαδημητριου, γιατί ο καθένας τους φέρει μια διαφορετική ευαισθησία. Μια ολόκληρη ζωή απ’ τα παλιά ξυπνάει μέσα μου. Θυμάμαι τον πατέρα μου που ήταν καλλίφωνος και τραγουδούσε αυτά τα τραγούδια προτιμώντας πάντα τις δεύτερες φωνές. Ενας άλλος κόσμος ζωντανεύει, γεμάτος τρυφερότητα και ανθρωπιά. Καιρό είχα να την σκεφτώ αυτή τη λέξη. Ανθρωπιά… Οταν τα τραγουδάω νομίζω ότι με ακούει ο μπαμπάς που έχει φύγει, η γιαγιά Φωτεινή, η θεία η Ελλη… Οτι τα ακούμε παρεούλα μαζί!