Τέχνη με «φυλαχτό και ασπίδα» τον Καβάφη

Είναι όμορφο να έχει διαβάσει κανείς το ποίημα «Κεριά» του Κωνσταντίνου Καβάφη πριν βρεθεί στον Πειραιά και στην αίθουσα τέχνης Σύλβια Κούβαλη για την έκθεση της γεννημένης στο Κάιρο Αννας Μπογκιγκιάν, εμπνευσμένης και διαρκώς επηρεασμένης από την ποιητική του Αλεξανδρινού. Γιατί θα νιώσει πως τα δύο χέρια από μπρούντζο, σε στάση επίκλησης ακουμπισμένα στο έδαφος και τα οποία κρατάνε ένα λευκό κοχύλι γεμισμένο με λευκή άμμο στερεώνοντας δύο αναμμένα κεριά, αναφέρονται στη μεσογειακή πολυπολιτισμικότητα της Αλεξάνδρειας. Αλλά και σε κάτι πιο ιδιωτικό:

Του μέλλοντος οι μέρες στέκοντ’ εμπροστά μας

σα μια σειρά κεράκια αναμμένα –

χρυσά, ζεστά, και ζωηρά κεράκια…

Για την καλλιτέχνιδα της αρμενικής διασποράς, ξένης όπως δηλώνει ότι ένιωθε στην Αίγυπτο, ο Καβάφης είναι φυλαχτό και ασπίδα. Στην οικία του έχει διαμείνει πριν από δεκαετίες και διασχίζοντας τους εσωτερικούς χώρους της, παρατηρώντας έπιπλα, διακοσμητικά στοιχεία, προσωπικά ενθύμια, στοιχεία του αρχείου Καβάφη ξεκίνησε να φτιάχνει τον κόσμο της άλλοτε βγαίνοντας και άλλοτε διαπερνώντας μέσα από τις καβαφικές στιχουργικές γραμμές. Σήμερα, στα 78 της, έχοντας κερδίσει στη Γερμανία ένα από τα σημαντικότερα εικαστικά ευρωπαϊκά βραβεία, το Wolfgang Hahn, η καλλιτέχνις που ταξιδεύει από τα μέσα της δεκαετίας του ’60 συχνά στην Αθήνα, δημιουργεί μία εγκατάσταση πάνω σε δύο ποιήματά του, τα «Κεριά» και τα «Ενδύματα». Και δίνει τίτλο στο έργο της «Παρατηρήσεις Σε Κάποια Πράγματα Ξεχασμένα» για να παρουσιάσει τις σκέψεις της για ό, τι αφήνει η μνήμη.

Η Μπογκιγκιάν γνώρισε στα 18 της το έργο του Καβάφη αφού διάβασε το ποίημά του «Η πόλις» στο «Αλεξανδρινό Κουαρτέτο» του Λόρενς Ντάρελ. Στη συνέχεια άρχισε να διαβάζει τα ποιήματά του στα αγγλικά. Οπως κι εκείνη, ήταν ένας ξένος που ζούσε στην Αίγυπτο και σύχναζε σε μέρη κοιτάζοντας τον κόσμο από απόσταση, τρέφοντας μεγάλο ενδιαφέρον για την Ιστορία. Ετσι νιώθει ανάγκη να σχετιστεί μαζί του και να κατανοήσει ποιος ήταν. Και όταν τη δεκαετία του ’70 επιστρέφει στην Αίγυπτο από τις σπουδές της στον Καναδά πηγαίνει στην Αλεξάνδρεια για να βρει το σπίτι του Καβάφη. Εκείνη την εποχή είχε μετατραπεί στην πανσιόν Αμίρ και στα πολλά δωμάτιά της διέμεναν αποκλειστικά άντρες.

Από τη δεκαετία του 1980 αρχίζει να κάνει τα πρώτα πορτρέτα του Καβάφη. Συνεχίζει με ζωγραφικά βιβλία αντλώντας από τα ποιήματά του. Και στους τοίχους της γκαλερί στον Πειραιά σχέδιά της με μολύβι, κηρομπογιά και μελάνι σε χαρτί, από τη δεκαετία του 1990 παρατάσσονται καδραρισμένα σε ξύλινο πλαίσιο φυσικού χρώματος δείχνοντας στιγμιότυπα των εσωτερικών χώρων ή μιας φανταστικής θέασης της πόλης που οι στίχοι του ποιητή ενεργοποίησαν στην καλλιτέχνιδα. Σε αυτό το πρώτο μέρος της εγκατάστασης «Παρατηρήσεις Σε Κάποια Πράγματα Ξεχασμένα», όπου η Αννα Μπογκιγκιάν έχει για αφετηρία τα «Κεριά», τονίζεται η άρνηση του νεαρού Καβάφη να αντικρίσει τη φθορά του χρόνου και να επεξεργαστεί τις αναμνήσεις του:

Δεν θέλω να τα βλέπω· με λυπεί η μορφή των,

και με λυπεί το πρώτο φως των να θυμούμαι.

Εμπρός κοιτάζω τ’ αναμμένα μου κεριά.

Ενας ονειρικός πίνακας της αλεξανδρινής Κορνίς, σε ροζ και βαθύ μοβ αποχρώσεις, κτίρια που υποδηλώνουν διοίκηση και εξουσία στο βάθος, φυλλωσιές από φοίνικες και άλλα δέντρα στο πρώτο πλάνο είναι η απάντηση της καλλιτέχνιδος στη θλίψη του ποιητή. Στον πίνακά της ζωγραφίζει τις προτομές τεσσάρων διαφορετικών μορφών που προβάλλουν ανάμεσα από δέντρα, υποδηλώνοντας έναν διαφορετικό πολιτισμό από τους πολλούς που κάποτε «κατάπιε» η Αίγυπτος, η οποία τώρα παραμένει κενή.

«ΕΝΔΥΜΑΤΑ». Το δεύτερο μέρος των παρατηρήσεων της Μπογκιγκιάν πάνω σε στίχους του Καβάφη αλλάζει ύφος, χρωματίζει, ζωηρεύει και αποκτά υφή. Πρωταγωνιστής της αίθουσας ο Καβάφης μετέωρος σε μία ξύλινη δοκό της οροφής να αναλογίζεται το τέλος μιας γιορτής, όταν χαμηλώνουν τα φώτα, έχουν φύγει οι καλεσμένοι, έχουν μείνει τα ίχνη μιας χαράς φευγαλέας. Στον τοίχο δεξιά μία σειρά από ζωηρόχρωμα υφάσματα κρέμονται σαν πετσέτες. Κάθε χρώμα υποδηλώνει μια διαφορετική ηλικία, σύμφωνα με τους στίχους στα «Ενδύματα» και η καλλιτέχνις έχει ζωγραφίσει, τυπώσει και ξαναζωγραφίσει από πάνω, αρχαϊκά σύμβολα, μοτίβα με τριαντάφυλλα, ζάρια και μάτια, ρόδια, πρόσωπα ιστορικών μορφών:

Μέσα σ’ ένα κιβώτιο ή μέσα σ’ ένα έπιπλο από πολύτιμον έβενο θα βάλω και θα φυλάξω τα ενδύματα της ζωής μου.

Τα ρούχα τα κυανά. Και έπειτα τα κόκκινα, τα πιο ωραία αυτά από όλα. Και κατόπιν τα κίτρινα. Και τελευταία πάλι τα κυανά, αλλά πολύ πιο ξέθωρα αυτά τα δεύτερα από τα πρώτα.

Θα τα φυλάξω με ευλάβεια και με πολλή λύπη.

Και απέναντι από τα υφάσματα, ένας πίνακας και ένα κουτί. Ο πρώτος είναι ένα εκρηκτικό χάος με αποφάγια ενός μεγάλου συμπόσιου, ανακατωμένα σερβίτσια φαγητού, κουρτίνες ανασηκωμένες, σαν σκηνή από μια ζωή που πέρασε και γιορτάστηκε. Το δεύτερο, ένα κουτί τυλιγμένο σε ζωγραφισμένο ύφασμα, με μία τετράγωνη σχισμή που σε καλεί να σκύψεις για να δεις μέσα. Η μικρή μορφή του ποιητή, φωτισμένη αλλά και κρυμμένη:

Μερικοί κουρασμένοι θα κάθονται ολομόναχοι, σαν κι εμένα, μέσα σε σπίτια σκοτεινά – άλλοι πιο κουρασμένοι θα πήγαν να κοιμηθούν.