Ο ψόγος ως έπαινος

Δεν είναι λίγες οι φορές που ενώ θέλουμε να επαινέσουμε ή ακόμη και να υπερβάλλουμε σε εγκώμια, σε σχέση με τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου, στην πραγματικότητα τον υποτιμούμε και τον μειώνουμε. Δεν αποκλείεται βέβαια μέσα σ’ αυτό το καθεστώς της γενικευμένης παραχάραξης των λέξεων και της επικοινωνιακής ασυναρτησίας, όπου ζούμε, ο άνθρωπος που υφίσταται την υποτίμηση και την προσβολή, να τις προσλαμβάνει, τελικά ως έπαινο, αφού ως έπαινο τις λογαριάζουν και όλοι οι άλλοι, ή όσοι τουλάχιστον θα τον ενδιέφερε να πληροφορηθεί τη γνώμη τους. Να προχωρήσουμε, όμως, αμέσως στο «θέμα» μας που αφορά την πρόσφατα αποδημήσασα πολιτικό Βάσω Παπανδρέου και τον, μετά πολλών επαίνων, χαρακτηρισμό της ως «σιδηράς κυρίας», που της είχε απονεμηθεί όσο ζούσε, αλλά και μετά τον θάνατό της. Χωρίς βέβαια να έχουμε διαβάσει από πλευράς της για τον χαρακτηρισμό αυτό μια ένστασή της του τύπου «χρειάστηκε να σφίξω την καρδιά μου προκειμένου να γίνω σιδηρά κυρία γιατί έκρινα πως με τον τρόπο αυτό θα ήμουν πιο αποτελεσματική στον χώρο της πολιτικής».

Βέβαια, πριν από την απονομή του στη Βάσω Παπανδρέου, ο χαρακτηρισμός «σιδηρά κυρία» είχε χρησιμοποιηθεί, επίσης κατά κόρον, για τη Μάργκαρετ Θάτσερ. Επειδή όμως ένας χαρακτηρισμός που διατυπώνεται στην ελληνική γλώσσα και ακούγεται έντονα, ή και άτονα, μέσα στα όρια της ελληνικής επικράτειας, επόμενο είναι να μας ευαισθητοποιεί περισσότερο ως προς το εύρος και την ακρίβεια της σημασίας του, θα ήθελε να ρωτήσει, αφού πρώτα έχει αναρωτηθεί κανείς, τούτο ακριβώς: Θα συμφωνούσαν άραγε οι σημερινοί Ελληνες στην ύπαρξη ενός μαθήματος, στο Δημοτικό, το Γυμνάσιο και το Λύκειο, που θα απέβλεπε σε μια εκπαίδευση τόσο συμπαγώς μονόχορδη – διαφορετικά πώς θα γινόταν κάτι κατορθωτό; – ώστε οι μελλοντικοί πολίτες να μπορούν να διακριθούν στη δημόσια σφαίρα για τον «σιδερένιο τους χαρακτήρα»; Κι αν τα αποτελέσματα ήταν – που θα ήταν – μια αυξανόμενη έκφραση σκληρότητας όσον αφορά τους μαθητές του Δημοτικού, του Γυμνασίου και του Λυκείου, πώς θα μπορούσε να εννοηθεί ή να δικαιολογηθεί μια τιμωρία, για πράξεις που η αφετηρία της τουλάχιστον έχει υπαγορευθεί από μια επίσημη διδασκαλία; Μοιάζουν ενδεχομένως ως ρητορικά όλα αυτά τα ερωτήματα, χωρίς βεβαίως να είναι στο ελάχιστο, αφού οποιαδήποτε ιδιότητα εκτιμάται μ’ έναν τρόπο που μόνον καθολικώς πραγματοποιημένη θα μας ικανοποιούσε, σημαίνει πως συνιστά για τη συνείδησή μας ένα ιδεώδες.

Διαφορετικά όταν επαινούμε ως προσόν ένα χαρακτηριστικό ακόμη και σε σχέση με έναν μόνον άνθρωπο, αλλά το προσόν αυτό μεταβάλλεται σε καταστροφικό σε περίπτωση που εξελισσόμενο συμβαίνει ν’ αφορά πια πάρα πολλούς, παραμένουμε επιφυλακτικοί ή και κατηγορηματικά αντίθετοί του. Διαφορετικά με δύο μέτρα και δύο σταθμά, να επαινείται δηλαδή ως προσόν, σε σχέση με μια τόσο κρίσιμη και για πολλούς καταδικαστέα έννοια, όπως αυτή του «σιδερένιου χαρακτήρα», μια ιδιότητα ενώ αναφέρεται σ’ έναν μόνον άνθρωπο, αλλά καταδικάζεται όταν θα εμφανίζονταν πολλοί πρόθυμοι να την υλοποιήσουν, το αποτέλεσμα δεν θα είναι άλλο, ακόμη και με την ελάχιστη επιδείνωση των συνθηκών σύνολης της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, παρά να αναδειχθεί σ’ όλο της το μεγαλείο η βαρβαρότητα του εκθειαζόμενου «προσόντος».