Οι αιτίες μιας «παράξενης νίκης»

Πώς έφτασε η Γαλλία σε αυτό το σημείο; Πώς εξηγείται ότι οι ιδέες της Εθνικής Συσπείρωσης, που κάποτε προκαλούσαν αποστροφή, θεωρούνται σήμερα συμβατές με τη σύγχρονη δημοκρατία; Γιατί όλο και περισσότεροι αναλυτές, αντί για τον όρο «Ακροδεξιά», χρησιμοποιούν όρους όπως «λαϊκισμός», «αντιφιλελευθερισμός» ή «ριζοσπαστική Δεξιά»;

«Ακούμε συχνά ότι η Εθνική Συσπείρωση κατάφερε να πείσει ένα μεγάλο μέρος των Γάλλων ότι οι ιδέες της είναι σωστές» λέει ο Ολιόν σε μια κοινή συνέντευξη των δύο συγγραφέων στο περιοδικό «L’ Obs». «Στην πραγματικότητα, στα κοινωνικά τουλάχιστον θέματα όπως είναι τα δικαιώματα των γυναικών, οι γάμοι των ομοφύλων ή η ευθανασία, η Ακροδεξιά είναι εκείνη που ακολούθησε τη μετατόπιση της γαλλικής κοινωνίας προς τα αριστερά». Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότεροι βουλευτές της Εθνικής Συσπείρωσης ψήφισαν υπέρ του να περιληφθεί στο γαλλικό Σύνταγμα το δικαίωμα στην άμβλωση.

Η «πολιτισμική ηγεμονία» της Ακροδεξιάς είναι μύθος, υποστηρίζουν οι συγγραφείς στο βιβλίο τους (που θα κυκλοφορήσει προσεχώς στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ). Η «παράξενη νίκη» της οφείλεται στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται σήμερα η πολιτική συζήτηση. Το πεδίο της νίκης της Ακροδεξιάς δεν είναι πολιτικό, αλλά υπερπολιτικό.

Τα μέσα ενημέρωσης έλεγαν για χρόνια ότι η αποδαιμονοποίηση της Εθνικής Συσπείρωσης ήταν έργο του ίδιου του κόμματος, λέει ο Φεσέλ, γνωστός στην Ελλάδα από το βιβλίο του «Κόκκινα φανάρια» (εκδ. ΠΟΛΙΣ). Ομως αυτό δεν είναι ρεαλιστικό: κανένα κόμμα δεν έχει τα μέσα να ξαναγράψει την ιστορία του, να κρύψει τις φασιστικές του ρίζες ή τον αντισημιτισμό του, να αλλάξει τις συντεταγμένες με βάση τις οποίες αντιμετωπίζεται από την κοινή γνώμη. Αυτό που συνέβη είναι ότι οι πολιτικοί και οι δημοσιογράφοι εγκατέλειψαν μια κληρονομιά της Γαλλικής Επανάστασης: την πολιτική γλώσσα που θεωρούσε ότι η βασική διάκριση στην πολιτική είναι μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Η σύγχυση που προκλήθηκε επέτρεψε στην Εθνική Συσπείρωση να προσεταιριστεί τα κοινωνικά θέματα που αποτελούσαν ως τότε αποκλειστικότητα της Αριστεράς, χωρίς να πάψει να παίζει το χαρτί της αυταρχικής Δεξιάς.

Ο Φεσέλ δεν αρνείται ότι η διάκριση Δεξιάς και Αριστεράς έχει προβλήματα: μας επιτρέπει όμως να προσανατολιζόμαστε στην πολιτική συζήτηση. Το ίδιο συνέβαινε, άλλωστε, στη δημοκρατική παρένθεση της Ευρώπης που σήμερα δείχνει να κλείνει. Σε γενικές γραμμές, η Αριστερά υποστηρίζει την ελευθερία και την ισότητα, ενώ η Δεξιά την ελευθερία και τον ανταγωνισμό. Ξεκινώντας από αυτό το σχήμα, είναι εύκολο να ορίσουμε την Ακροδεξιά: είναι η ριζοσπαστικοποιημένη ανισότητα, μια ανισότητα που συνδέεται πλέον όχι με το ελεύθερο παιχνίδι του ανταγωνισμού, αλλά με τη φύση ή με την κουλτούρα, δηλαδή με την καταγωγή. Για την ίδια εργασία, για την ίδια κοινωνική θέση, προβλέπεται μια διαφορετική αμοιβή και προστασία, που εξαρτάται από τον τόπο γέννησης.

Η μεγαλύτερη αλλαγή της πολιτικής γλώσσας, υποστηρίζουν οι συγγραφείς, είναι η αντικατάσταση των «αρχών» από τις «αξίες» (βλ. και Ρεύματα & ιδέες, 15/6/2024). Οι «αρχές» στηρίζονται στον ορθό λόγο: πρόκειται για οικουμενικούς κανόνες που οργανώνουν τους θεσμούς ώστε να μην υπάρχουν αυθαιρεσίες. Το καλύτερο παράδειγμα είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα: «Ολοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα». Οι «αξίες», αντιθέτως, δεν έχουν οικουμενική διάσταση: υποδεικνύουν συγκεκριμένες επιλογές, προτιμήσεις, ήθη, αντιλήψεις του καλού και του κακού. Εκ των πραγμάτων, οι αξίες μας αποκλείουν εκείνους που δεν τις συμμερίζονται, κάτι που δεν αποτελεί πρόβλημα, αφού οι αρχές είναι εκεί για να εγγυώνται τη συνύπαρξη ανθρώπων κα ομάδων που δεν έχουν τις ίδιες αξίες. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν μετατρέπουμε τις αξίες σε αρχές. Οι ηγέτες της Ακροδεξιάς και ενός μέρους της Δεξιάς, έτσι, προσπαθούν να αναγορεύσουν τις συνήθειες ενδυματολογικού (να μη φοράμε μαντίλα) ή γαστρονομικού (να τρώμε χοιρινό) χαρακτήρα σε αρχές της δημοκρατίας. Και να αποκλείσουν όσους έχουν διαφορετικές συνήθειες από τη δημοκρατική διαβούλευση.

Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα της «υπερπολιτικής» είναι οι φωτογραφίσεις της Μαρίν Λεπέν, του Ζορντάν Μπαρντελά ή της Τζόρτζια Μελόνι με γάτες. Παραδοσιακά, το αγαπημένο ζώο των ακροδεξιών ήταν οι σκύλοι: ο Ζαν-Μαρί Λεπέν πόζαρε με ντόμπερμαν. Ο λόγος που χρησιμοποιούν σήμερα τις γάτες, ένα ζώο μη βίαιο που γουργουρίζει και κουλουριάζεται γύρω από το αφεντικό του, είναι για να δείξουν ότι δεν είναι επικίνδυνοι, ότι μαζί τους παραμένει κανείς σε ένα οικιακό περιβάλλον. Να πώς λειτουργεί αποπολιτικοποιητικά μια «αξία»: σε όλους αρέσει να μοιράζονται φωτογραφίες με γατάκια, ενώ το να μη σου αρέσουν τα γατάκια θεωρείται απάνθρωπο. Το να μη σου αρέσουν οι μετανάστες, πάλι, δεν είναι πρόβλημα. Οπως λέει άλλωστε κι ο Τραμπ, τρώνε γατάκια.