Τρία άγνωστα «διαμάντια»

Καλοκαίρι 1926. Η οικογένεια Ρέσσου, οι γονείς και η κόρη Αρτεμις, ταξιδεύουν με το ζεύγος Παλαμά και το ζεύγος του κορυφαίου πηλιορείτη γιατρού Γεωργίου Καραμάνη (η σύζυγός του Αννα θα γινόταν η μετέπειτα Αννα Σικελιανού) από την Αιδηψό, όπου παραθέριζαν, στην Πορταριά. Η Αρτεμις γοητεύει τον Παλαμά. Στην Αθήνα θα τον επισκέπτεται συχνά στο κελί του, μόνη, και μετά το 1930 με τον σύζυγό της Γεώργιο Κατσαρά. Οι δύο οικογένειες θα πραγματοποιούν εξόδους και μικρές εκδρομές μαζί.

Τριάντα εννέα (39) επιστολές – τριάντα τρία (33) ποιήματα, είκοσι ένα (21) χρονολογημένα από τον Αύγουστο του 1926 ως και τον Αύγουστο του 1928, ένα δελτάριο με 12 στίχους και χρονολογία 18 Ιουνίου του 1935. Το Αρχείο Ρέσσου συμπληρώνουν επτά (7) σχετικές φωτογραφίες, μία προσωπογραφία της Αρτέμιδος, καθώς και μία φωτογραφία σχεδίου με το πορτρέτο του Παλαμά, φιλοτεχνημένο από τον ζωγράφο Κωνσταντίνο (Κώστα) Μαλέα με την ιδιόχειρη αφιέρωση «Στον Ποιητή με θαυμασμό 1918/1927».

Το Αρχείο της Αρτέμιδος Ρέσσου δεν είναι άγνωστο στην παλαμική έρευνα, ειδικά μετά την παρουσίαση μέρους του από τον καθηγητή Φώτη Δημητρακόπουλο στην Επιστημονική Επετηρίδα του Πανεπιστημίου Αθηνών (1992-1995). Ούτε οι Μούσες του Κωστή Παλαμά: «Ναυσικούλα», θα γράψει ο ίδιος σε επιστολή του στην κόρη του, «ο άνθρωπος, εκεί που κάτι αξίζει, είναι στο να δημιουργεί. Η ποίηση, η μουσική, η ζωγραφική, η επιστήμη, η φιλοσοφία, η δημιουργία, να τα δικαιολογητικά του κόσμου τούτου […] Χωρίς αυτά, ούτε αλήθεια, ούτε ομορφιά υπάρχει […] Αυτό αναζητώ και εκφράζω στο έργο μου […] Δεν είμαι μπαίγνιο της Α΄ ή Β΄ Γυναίκας, όπως με κατηγορεί η μητέρα σου κι ο αδελφός σου. Δεν έχω ευνοούμενες, όπως λέτε. Μόνες μου ευνοούμενες είναι η Ποίηση, η Εμπνευση, η Δημιουργία…».

Η ποιητική εμπειρία αποτυπώνεται ρητορικά ως υπεράσπιση της ύψιστης οικειότητας του ανθρώπου με πρόσωπα και πράγματα, με τις υπαρξιακές εντάσεις που αυτή συνεπάγεται. Σπάνια πυροδοτείται και αναδύεται εναργέστερα ως συνθήκη απ’ ό,τι στον έρωτα, ειδικά όταν πρόκειται για την πλατωνική εκδοχή του. Το καλλιτεχνικό έργο, και δη το ποιητικό, είναι αποτέλεσμα της εργασίας πάνω στη συγκίνηση που το γέννησε. Το φως της ποίησης πάντα προέρχεται από κάπου αλλού. Οι θύλακες του γλωσσικού έχουν ανάγκη από ερεθίσματα προκειμένου να ριζώσει το ποίημα στον λόγο, πόσω μάλλον να εκφράσει, κατά τον Παλαμά, την αλήθεια ή την ομορφιά. Αλλωστε, ο δημιουργός πιάνει τη γραφίδα για να γίνει, άλλη μια φορά, ποιητής, όχι επειδή ήδη τελεσίδικα είναι. Κορυφαία αφορμή για την αναπόδραστη εκτροπή των συνθηκών της πραγματικότητας στο ποιητικό αποτέλεσε για τον Παλαμά, κατά δική του ομολογία, η διάδραση με τις «Μούσες» του.

ΤΟ «ΧΡΥΣΑΝΘΕΜΟ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ». Τα ποιήματα που παρουσιάζονται εδώ μεταγράφηκαν από ηλεκτρονικές αναπαραγωγές των πρωτοτύπων που σήμερα φυλάσσονται στο Αρχείο του Ιδρύματος Κωστή Παλαμά. Χρονολογούνται από τις αρχές της γνωριμίας του ποιητή με την Αρτέμιδα Ρέσσου (Ιούνιος 1927 και Αύγουστος 1928). Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στον καθηγητή κ. Κωνσταντίνο Κασίνη, πρόεδρο του Ιδρύματος Παλαμά, καθώς και σε όλο το προσωπικό για την πολύτιμη βοήθειά τους. Τα ποιήματα δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά.

Τάχα ὑπάρχουν τωρινά;/ Μόλις ἄστραψαν ἐμπρός μας, καὶ περνοῦνε./ Μήτε περασμένα ὑπάρχουν. Ἄ!/ Μέσα μας τὰ πάντα πάντα ζοῦνε. Ο ποιητικός χρόνος έχει διαφορετικές ποιότητες από τον συμβατικό χρόνο. Το γεγονός, στην ποιητική εκδοχή του, είναι διαφορετικό, σε υφή και ιδιοσημία, από το συμβατικό γεγονός. Η συνάντηση του Κωστή Παλαμά με την Αρτέμιδα Ρέσσου, οπωσδήποτε, φώτισε με τον πολύ ιδιαίτερο τρόπο της τη ζωή του εξηνταεπτάχρονου ποιητή: έδωσε μία ακόμη αφορμή στο «χρυσάνθεμο της τέχνης» του ν’ ανθίσει.

Η Δήμητρα Κωτούλα είναι ποιήτρια

ΑΜΑΡΑΝΤΑ

Τὸ μικρούλι τοῦτο γύψινο εἴδωλο,

δῶρο τῆς μεγάλης σου καρδιᾶς,

μ’ ὅλη τὴν ἀγάπη μου τ’ ἀγάπησα,

μ’ ὅση ἀγάπη ξέρεις καὶ γεννᾷς.

i

Τὸ μικρούλι τοῦτο γύψινο εἴδωλο

λιτὴ φέρνει τὴν εἰκόνα ζωῆς

μὲ τὸ πιὸ φτωχούλι πλάσμα ποὺ ἔζησε

κάποιος κάπου κάποτε ποιητής.

i

Τὸ μικρούλι τοῦτο γύψινο εἴδωλο

ποὺ ἀνασταίνει αὐτὸ τὸ τίποτε

τό ‘κάμαν τὰ μάγια σου ἅγιο λείψανο,

χέρι, ἀστέρι, πόθε ἀνείπωτε!

i

Τὸ μικρούλι τοῦτο γύψινο εἴδωλο

δὲν τὸ στόλισα μ’ εὐωδιαστούς,

ἀπ’ τὴ φύση πλάστρα σάμπως πρόσφορα,

μὲ νιοθερισμένους δροσανθούς.

i

Στὸ μικρούλι τοῦτο γύψινο εἴδωλο

τὰ γοργόσβηστ’ ἀπ’ τὸ Χάροντα,

ρόδα, γιασεμιά, δὲν ἔβαλα▪

φέρνω, στόλισμά του, ἀμάραντα.

19.6.28

Κωστῆς Παλαμᾶς

[Τ’ ΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΒΡΑΔΙΟΥ]*

Τ’ ἄστρο τοῦ βραδιοῦ γιὰ ἰδές πῶς μᾶς κοιτάζει,

κάποια μυστικὴ χαρὰ σὰ νὰ μᾶς τάζῃ!

Στῶν μαλλιῶν τῶν ἀνυπόταχτων τὸ σμάρι

βάλε τὸ χρυσό τῆς χτένας χαλινάρι▪

στὸ ἁπαλόντυτο κορμὶ τὸ ἐπανωφόρι

πάει τὸν ἴσκιο του▪ κ’ ἐμεῖς πᾶμε, ὁδοιπόροι.

i

Τὸ χρυσάνθεμο τῆς τέχνης ποὺ στολίζει,

Ποθητή, τὴν ποθητὴ καρδιά σου, ἀξίζει

περισσότερο κι ἀπ’ ὅλο τὸν ἀπρίλη.

Ποιός τὴ χάρη μου θὰ πῇ, μὲ ποιό κοντύλι;

Καὶ τὴ χάρη σου καὶ ποιό θὰ τραγουδήσῃ

στόμα ἁρμονικὸ σὲ ἀνατολὴ καὶ δύση;

i

Νά τὸ χέρι μου. Στηρίξου. Ὁ δρόμος. Πᾶμε.

Πλάϊ σου περπατῶ. Ποὺ πᾶμε; Εἶμαι σὰ νά ‘μαι

σ’ ἄλλη γῆ ἀπ’ τὰ νιᾶτα ἀπάνου καὶ ἀπ’ τὰ χρόνια.

Νὰ μοῦ κελαϊδοῦν ἀκούω πουλιά. Ἔιν’ ἀηδόνια,

σὰν πρωτόβγαλτα σὲ μιὰ καινούρια πλάση.

Νά! ἡ ζωὴ τί φῶς! τί ἀπέραντο γιορτάσι!

i

Ὅσα ἐσὺ δὲν εἶσαι, μαῦρα εἶν’ ὅλα κ’ ἕρμα.

Θεὸς πανάγαθος μᾶς πάει, μὰ σὲ ποιό τέρμα;

Πλάϊ σου μπάλσαμα καὶ ὁ πόνος καὶ τὸ δάκρυ.

Κι ἂν μᾶς μέλλεται στοῦ δρόμου μας τὴν ἄκρη

καὶ μακαριστὸ τέρμα, θὰ πῶ: ἂς ἀργήσῃ!

Ὅποιου δόθηκε μ’ ἐσὲ νὰ περπατήσῃ,

παίρνοντας τὸ βῆμα ἀπ’ τοῦ βραδιοῦ τὸ ἀστέρι,

τέρμα πῶς μπορεῖ νὰ καρτερῇ, νὰ ξέρῃ;

i

Ἄ! Μᾶς καρτερεῖ τὸ τέρμα, ὦ λατρεμένη!

Πᾶμε. Ἕνας βωμός, γνωρίζω, μᾶς προσμένει

γιὰ γονάτισμα, γιὰ δέηση, στῶν ὡραίων

μυστηριακῶν, στῶν ἄϋλων Ὑμεναίων

τ’ ἅγια στέφανα▪ τοὺς φέγγουνε λαμπάδες

τ’ ἄστρα τ’ οὐρανοῦ, κ’ ἔχουν τραγουδιστάδες

τῶν ἱερῶν ποιητῶν τοὺς Στίχους. Βωμός. Ὅπου

βῆμα βέβηλου δὲ στάθη ἀκόμα ἀνθρώπου.

20.8.27

Κωστῆς Παλαμᾶς

*Το ποίημα είναι άτιτλο στο χειρόγραφο.

Η ΘΥΜΗΣΗ

Τάχα ὑπάρχουν τωρινά;

Μόλις ἄστραψαν, περνοῦνε.

Τάχα περασμένα ὑπάρχουν; Ἄ!

Κοίτα, ἐντός μας ὅλα ζοῦνε.

i

Μὴ μου λείψῃς καὶ μιὰν ὥρα, μὰ καὶ μιὰ στιγμή

πρὸς ἐμὲ γιὰ μὲ τὰ λόγια σου ἂς λαλοῦνε.

Πῶς παραμονεύουν οἱ χαμοί

καὶ ὧρες καὶ στιγμὲς γοργὰ νὰ πιοῦνε!

i

Πές μου τὰ ἥσυχα, γλυκά

κάποιας ζωῆς τρικυμισμένης μυστικά,

καθὼς ξέρεις καὶ τὰ λές,

κι εἶναι σὰ νὰ τὰ χαϊδεύῃς καὶ σὰ νὰ τὰ κλαῖς.

i

Μὴ μου κλῇς τὸ στόμα σου, ἀδερφή μου,

καὶ στὴ λαῦρα στάζει τὴ δροσιά·

καὶ τῆς θύμησης εἶναι ἡ χλωρασιά

μὲσ’ στὴν ξέρα τῆς ἐρήμου.

i

Μὰ καὶ γιὰ μιὰν ὥρα καὶ γιὰ μιὰ στιγμή

στάσου, εἰκόνα θεοῦ ζωγράφου, ἐμπρός μου!

Τῆς καρδιᾶς μου καὶ τῆς σκέψης μου οἱ παλμοί

σὰν ἡμέρες κάποιου ἀβράδιαστου εἶναι κόσμου.

i

Ἦρθες, πᾶς. Φτερὰ οἱ αὐγές, τὰ δειλινά.

Στοὺς ὀλόβαθους τῆς θύμησης κρυψῶνες

κάποιου ἀγγέλου ἡ παρουσία σὰν ὡσαννά

γιὰ ν’ ἀκούγεται στοῦ αἰῶνα τοὺς αἰῶνες.

i

Τάχα ὑπάρχουν τωρινά;

Μόλις ἄστραψαν ἐμπρός μας, καὶ περνοῦνε.

Μήτε περασμένα ὑπάρχουν. Ἄ!

Μέσα μας τὰ πάντα πάντα ζοῦνε.

6.6.28

Κωστῆς Παλαμᾶς