Το διαχρονικό πρόβλημα του κακού και του πόνου

Οπως το προδίδει και ο τίτλος του, θέμα του παρόντος δοκιμίου είναι το γνωστό και πολυσυζητημένο πρόβλημα του πόνου. Αυτό είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με το πρόβλημα του κακού και της θεοδικίας. Μία από τις πιο συχνές κατηγορίες εναντίον των θρησκευόμενων είναι ότι αποτελούν αφελείς οπτιμιστές, αφού παραβλέπουν το πόσα κακά έχει ο κόσμος μας. Η θρησκεία, μας λέει όμως χαρακτηριστικά ο Λιούις, δεν πηγάζει και ποτέ δεν θα μπορούσε να πηγάζει από την εμπειρική παρατήρηση του Σύμπαντος.

Από πού προέρχεται, τότε, η ανθρώπινη θρησκευτικότητα; Ας δούμε την απάντηση που σκιαγραφείται. Ο Λιούις επισημαίνει ότι, πρώτα απ’ όλα, κάθε θρησκεία στηρίζεται σε ό,τι ο γερμανός θεολόγος και θρησκειολόγος Ρούντολφ Οτο ονόμαζε «numinose». Είναι ένα «άλμα», κάτι που πηγαίνει πέρα από όσα μπορούν να μας δώσουν τα απλά γεγονότα της εμπειρίας μας. Είναι το ιερό δέος, η βαθιά αίσθηση πως υφίσταται κάτι που υπερβαίνει εμάς και τον φυσικό κόσμο, και που μπροστά του οφείλουμε σεβασμό.

Επειτα, ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο από το οποίο πηγάζουν όλες οι θρησκείες είναι η ηθικότητα. Η ηθικότητα είναι έντονα συνυφασμένη με τις θρησκείες, κάτι που εύκολα παρατηρεί κανείς, φτάνει να δει πόσο συχνά οι θρησκευόμενοι άνθρωποι μιλούν για τη θεϊκή ανταμοιβή της αρετής, την τιμωρία του κακού κ.λπ. Οι άνθρωποι ποθούμε δικαίωση και δύσκολα μπορούμε να μην την επιθυμήσουμε στον ουρανό όταν δεν υπάρχει στη γη.

Ωστόσο, υπάρχει ένα τρίτο στοιχείο των θρησκειών, αυτό όμως δεν συναντάται σε όλες. Ο Λιούις έχει κατά νου την ταύτιση του numinose με την ηθική, όταν δηλαδή ηθική και θείο ταυτίζονται. Η ηθική με τη θρησκεία μπορούσαν να συνυπάρχουν για πολύ, δίχως να έχουν καμία επαφή. Γι’ αυτό, αν οι θρησκείες έχουν κάποια εξελικτική πρόοδο, αυτό είναι ένα μάλλον καίριο βήμα της, διότι έκανε το θείο να εκλαμβάνεται ως συνυφασμένο με το καλό και αντίθετο στο κακό. Τέλος, το τέταρτο και ανώτερο στοιχείο στη θρησκεία είναι ό,τι οι Χριστιανοί ονομάζουν Ενσάρκωση. Η Ενσάρκωση είναι το ιστορικό γεγονός ότι ανάμεσα στους ανθρώπους γεννήθηκε και έζησε κάποιος, ο Ιησούς Χριστός, που ισχυρίσθηκε ότι ήταν ένα με τον Θεό, Θεός και την ίδια στιγμή άνθρωπος, χωρίς το ένα να αναιρείται από το άλλο. Εδώ ο Λιούις διατυπώνει ό,τι αργότερα θα μείνει γνωστό ως «τρίλημμα του Λιούις». Σύμφωνα με αυτό, η προσωπικότητα Ιησούς Χριστός, που στα Ευαγγέλια δήλωσε πως είναι άνθρωπος και Θεός, δεν μπορεί παρά να είναι ένα εκ των τριών: ψεύτης, τρελός, Θεός (Liar, Lunatic, Lord, αργότερα πάντως κάποιοι αμφισβητίες θα αντιτείνουν το «Legend», επιχειρηματολογώντας συστηματικά εναντίον της αξιοπιστίας των ευαγγελικών κειμένων, αυτό όμως είναι άλλο θέμα).

Αρα, είτε θα πρέπει να νιώσουμε απέχθεια για την προσωπικότητά του, είτε να Του αναγνωρίσουμε θεϊκή εγκυρότητα. Στο βιβλίο, το τρίλημμα εκφράζεται σε πρώιμη και πιο σύντομη μορφή, ως δίλημμα, αφού η εκδοχή του ψέματος δεν αναφέρεται.

Σύμφωνα με τον Λιούις, για να απαντηθεί το ερώτημα του συμβιβασμού του πόνου και ενός πανάγαθου Θεού που αγαπάει, οφείλουμε να ανανοηματοδοτήσουμε την έννοια «αγάπη». Η αγάπη, όταν φυσικά είναι αυθεντική, επιζητεί την τελειοποίηση του αγαπωμένου προσώπου, είτε για χάρη του ίδιου, είτε για χάρου αυτού που αγαπάει.

Εφόσον ο Θεός είναι εξ ορισμού τέλειος και δεν υπολείπεται κάτινος, όλη Του η αγάπη απευθύνεται σ’ εμάς για να μας ωθήσει ν’ αποκτήσουμε τον καλύτερο δυνατό μας εαυτό. Οσο και αν μοιάζει σκληρό, η γνήσια αγάπη εμπεριέχει και τον πόνο για τη βελτίωσή μας.

Ο Χριστιανισμός, μας υπενθυμίζει ο Λιούις, υπήρξε μια «χαρμόσυνη» είδηση για τους αρχαίους, αλλά φαίνεται μάλλον «δυσάρεστη» είδηση σ’ εμάς, διότι οι μεν αρχαίοι είχαν εσωτερικά την επίγνωση πως είναι αμαρτωλοί και ανάξιοι, σε αντίθεση μ’ εμάς, που έχουμε φτάσει να θεωρούμε εαυτούς επαρκείς, σε σημείο να μη νιώθουμε ότι έχουμε ανάγκη καν τη λύτρωση που προσφέρει ο Χριστός.

Οι δύο αιτίες που συμβαίνει αυτό το τελευταίο, λέει και πάλι ο Λιούις, είναι αφενός το «μαλάκωμα» των ηθών μας, και αφετέρου η «ξεδιάντροπη» επιρροή της φροϋδικής ψυχανάλυσης. Είναι, όμως, απαραίτητο να ξαναβρούμε την παλιά σημασία της αμαρτίας. Ας σημειωθεί ότι ο συγγραφέας απορρίπτει τις απόψεις περί ακραίας ηθικής εξαχρείωσης των ανθρώπινων όντων, με το σκεπτικό ότι, αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, δεν θα είχαμε καν τη ροπή να φτάσουμε ποτέ στην επίγνωση των αδυναμιών μας.

Ετσι συλλαμβάνει ο Λιούις τον άνθρωπο, ως τον αγαπημένο «αντάρτη» του Θεού, που προσπαθεί να τον σώσει και να του χαρίσει την άπειρη αγάπη του. Η Κόλαση, ο πόνος των ζώων και το προπατορικό αμάρτημα, πάντα σε σχέση με την «παιδαγωγική» αξία του πόνου, είναι ορισμένα ζητήματα που θίγει η ταλαντούχα πένα του ιρλανδού συγγραφέα μας.

Σύμφωνα με τον Λιούις, τόσο η ηθική του Αριστοτέλη όσο και η καντιανή ηθική έχουν συλλάβει ένα σημαντικό τμήμα της αλήθειας εκάστη. Η αλήθεια της αριστοτελικής ηθικής είναι ότι το να πράττει ο άνθρωπος το καλό είναι κάτι που είναι συνυφασμένο με τη χαρά και ανοίγει τον δρόμο προς την ευτυχία. Αλλά και ο Kant είχε δίκιο, διότι υπάρχει όντως μία ενάρετη πράξη που τα πεπτωκότα ανθρώπινα πλάσματα δεν μπορούν να την επιθυμήσουν στον ύψιστο βαθμό, εκτός και αν είναι δυσάρεστη. Είναι η αυτοπαράδοση.

Το σχέδιο του Θεού είναι προκαθορισμένο, καταλήγει ο Λιούις, ωστόσο είναι κρίσιμο για εμάς να ενεργήσουμε ελεύθερα σύμφωνα με αυτό και όχι εναντίον του. Τόσο ο Ιούδας όσο και ο Ιωάννης «εντάχτηκαν» τελικά, με τις πράξεις τους, στο θείο σχέδιο, έχει όμως νόημα να θυμόμαστε το πώς ακριβώς επέλεξε να ενταχθεί ο καθένας τους.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.