Οι μακριές ουρές {LF}της παγκοσμιοποίησης

Ο Τζων Απντάικ (1932-2009) υπήρξε μια εμβληματική φιγούρα των σύγχρονων αμερικανικών, και όχι μόνο, γραμμάτων. Ανέκαθεν με εντυπωσίαζε η ικανότητά του να ξεκινά από το καθημερινό ή ακόμα και το ευτελές για να φιλοτεχνήσει επαγωγικά την ευρύτερη εικόνα. Ειδικά το καλομεταφρασμένο, όπως και τα προηγούμενα, τρίτο βιβλίο της σειράς, «Ο Λαγός έχει λεφτά» (που απέσπασε, όπως και το επόμενο – «Ο Λαγός αναπαύεται» –, το Βραβείο Πούλιτζερ, επιπροσθέτως δε το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου και το Βραβείο του Κύκλου Κριτικών) υπήρξε με τον τρόπο του μια διακήρυξη αρχών της αγγλοσαξονικής μυθοπλαστικής μεθοδολογίας: πίστη στον εμπειρισμό, εξαντλητική έρευνα, αναπαραστατικότητα, βούτηγμα στη λεπτομέρεια και φιλοτέχνηση ζωών πολύ μακριά από αυτές ενός προνομιούχου διανοούμενου/γραφιά. Γιατί πόσο εύκολο είναι να γράφεις λ.χ. για τη ζωή ενός μηχανικού σε συνεργείο αυτοκινήτων, ή ενός τυπογράφου, με όλες της λεπτομέρειες και την ορολογία που συνοδεύουν το επάγγελμά και την καθημερινότητά τους;

Τροχάδην επί τόπου

Ως πότε (και ως πού) θα τρέχει ο Λαγός; διερωτάτο κανείς στο τέλος του πρώτου βιβλίου της τριλογίας του Λαγού, όταν ο νεαρός ήρωας Χάρι Ανγκστρομ, πρώην σταρ του μπάσκετ, επέστρεφε στην οικογενειακή εστία και στη γυναίκα του Τζάνις μετά από αδέξιες απόπειρες διαφυγής και συμβίωσης με μια νεαρή περιστασιακή πόρνη, τη Ρουθ. Εκτοτε συνέβησαν πολλά στον ίδιο και στη μεσαία πόλη του Μπρούερ, στην Πενσυλβάνια, όπου και τοποθετείται το μεγαλύτερο μέρος της δράσης: ο θάνατος ενός μωρού – της μικρής του κόρης – στην μπανιέρα, ποικίλες φάσεις της συνύπαρξής του με την Τζάνις, οι διαδοχικοί θάνατοι των γονιών τους, ο χωρισμός και στη συνέχεια η επανασύνδεση του ζεύγους, οι αδέξιες απόπειρές τους για ερωτική απελευθέρωση υπό τις επιταγές της εποχής, μια πυρκαγιά όπου καίγεται το σπίτι τους και πεθαίνει μια νεαρή φιλοξενούμενη, η ενηλικίωση του γιου τους Νέλσον, η φυγή του για σπουδές και εν τέλει, στον παρόντα χρόνο, η επιστροφή του νεαρού στο σπίτι με τη φίλη της εγκυμονούσας κοπέλας του. Η τελευταία θα εμφανισθεί σύντομα κι αυτή στο Μπρούερ για να ακολουθήσει ο γάμος με τον Νέλσον και ο ερχομός ενός νέου μωρού μέσω του οποίου η ζωή θα συνεχισθεί.

Τώρα στα σαράντα έξι του, κι ενώ εκπνέει η δεκαετία του ’70, ο Λαγός είναι ευκατάστατος, ώριμος, πλούσιος και με περιττά κιλά. Νιώθει εν πολλοίς τυχερός καθώς έχει κληρονομήσει τη διεύθυνση της αντιπροσωπείας της TOYOTA του πεθερού του στο Μπρούερ, αν και συχνά αισθάνεται δυσφορία εν μέσω της ευμάρειας και απόηχους ενοχών για ένα παρελθόν επιφανειακής ανευθυνότητας. Τα ‘χει βρει με τη γυναίκα του, η σεξουαλική τους ζωή έχει ομαλοποιηθεί και γενικά περνάει καλά ανάμεσα στη δουλειά και τη λέσχη τένις και γκολφ όπου το ζεύγος είναι εγγεγραμμένο. Υπάρχει μια παρέα μεσήλικων φίλων, με τους οποίους ανταλλάσσουν ποτά, αστεϊσμούς, βουτιές στην πισίνα, ερωτικές ματιές και σχόλια για την πολιτική κατάσταση. Πρωτεύουσα θέση σε αυτά τα τελευταία έχει η κρίση των ομήρων στο Ιράν του Αγιατολάχ Χομεϊνί, η προεδρία Κάρτερ, κυρίως όμως η υστερία που έχει καταλάβει την Αμερική και τον κόσμο ολόκληρο με τη δραματική εκτόξευση των τιμών του πετρελαίου εκ μέρους του ΟΠΕΚ. Η βενζίνη πωλείται με το σταγονόμετρο, ο τρόπος ζωής που βασίζεται στην αυτοκίνηση και την προαστιοποίηση τίθεται σε αμφισβήτηση, ενώ τα μικρότερα και οικονομικότερα ευρωπαϊκά και ιαπωνικά μοντέλα διεισδύουν στην αμερικανική αγορά εκτοπίζοντας τις Πόντιακ και τις Κάντιλακ. Από αυτή την άποψη ο Λαγός είναι τυχερός καθώς η ΤΟΥΟΤΑ θριαμβεύει επί της ΦΟΡΝΤ για να το θέσουμε σχηματικά.

Προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης

Με όλα τα πιο πάνω δεδομένα, ο ήρωάς μας καλείται εδώ να αντιμετωπίσει τις μεγάλες προκλήσεις και τους μετασχηματισμούς της παγκοσμιοποίησης, ενώ τυπικά δεν είναι παρά ένας μάλλον αδιάφορος πωλητής αυτοκινήτων σε μια μικρομεσαία πόλη. Και ποιες είναι αυτές οι προκλήσεις; Εκτός από τις δύο μεγάλες ενεργειακές κρίσεις της δεκαετίας του ’70 και τη συνεπαγόμενη δραματική άνοδο των τιμών του πετρελαίου, έχουμε τη συσσώρευση πετροδολαρίων εκ μέρους των Αράβων, την άνοδο των τιμών του χρυσού – όπου μάλιστα κάποια στιγμή ο Λαγός σπεκουλάρει –, τη διείσδυση ξένων κεφαλαίων και άλλων συμφερόντων στην ως τότε αγέρωχη και θεαματικά αναπτυσσόμενη οικονομία των ΗΠΑ, την απαρχή της αποβιομηχάνισης και της ενέργειας σε άλλοτε ευημερούσες βιομηχανικές περιοχές. Και ακόμη έχουμε την καχυποψία των Αμερικανών έναντι των ξένων και αλλόφυλων, την αναδιάρθρωση των δομών της πανίσχυρης αυτοκινητοβιομηχανίας, τη σταδιακή φυγή της  παραγωγής προς τις χώρες της Ανατολής, την υιοθέτηση μικρότερων και συνεπώς οικονομικότερων μοντέλων αυτοκινήτων, τέλος, την προώθηση των καθαρών τεχνολογιών υπό την πίεση του πρώιμου περιβαλλοντικού κινήματος. Παρελαύνουν ακόμη στο βιβλίο θέματα όπως οι χωροταξικές  επιπτώσεις από τη ραγδαία επέκταση του ΙΧ, οι αλλαγές στη σχετική νομοθεσία, τα τεχνολογικά ζητήματα βελτίωσης της απόδοσης των μοντέλων, ο ανταγωνισμός με τους Ιάπωνες που κατακτούσαν τότε τις διεθνείς αγορές.

Μην τρομάζετε πάντως με το «βάρος» του υλικού. Ολα τούτα και άλλα πολλά διυλίζονται μέσα από τη ζωή του επιτυχημένου οικονομικά, μεσήλικα πλέον Λαγού, με εύληπτο τρόπο, σε απόλυτα φυσικούς διαλόγους και πειστικές συγκρούσεις που καλύπτουν όλη την γκάμα των οικογενειακών και ευρύτερα κοινωνικών σχέσεων. Οι φαντασιακοί διάλογοι με το γήρας και τον θάνατο δεν λείπουν, ενώ οι νεκροί είναι ωσεί παρόντες και προσφέρουν απρόσμενο υπαρξιακό βάθος στην αφήγηση.

Ο Απντάικ ήταν επί δεκαετίες τακτικός αρθρογράφος του «New Yorker», της ναυαρχίδας της αστικής αμερικανικής κουλτούρας, και ο «Λαγός» του έγινε εξ αρχής δεκτός με ιδιαίτερη θέρμη. Γράφει άμεσα, σε ενεστώτα χρόνο που προσδίδει στο βιβλίο ζωντάνια και έλλογο σασπένς, με μια πλασματική τριτοπρόσωπη αφήγηση όπου ο συγγραφέας και ο κεντρικός ήρωας συντήκουν τις ματιές τους. Πού και πού μπαίνει στο μυαλό και άλλων ηρώων – του γιου του Νέλσον, της γυναίκας του Τζάνις, της πεθεράς ή της νύφης του – για να αφηγηθεί την εκδοχή τους (τον ψυχισμό τους, αν θέλετε). Ο Απντάικ δεν τα δίνει όλα για το στυλ και το ύφος – στην περίπτωσή του προηγείται η ουσία. Και η ουσία είναι ότι έχουμε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο που πρέπει να τον αδράξουμε σε όλη του τη λεπτομερή πολυπλοκότητα. Διαμέσου της τετραλογίας του παρελαύνουν οι αλλαγές στην τεχνολογία, την πολεοδομία, τα καταναλωτικά πρότυπα, τις μόδες, τα πολιτισμικά προϊόντα και τις ιδεολογίες από τη σκοπιά του μέσου ανθρώπου. Κυρίως όμως αναπτύσσονται οι οικονομικοί μετασχηματισμοί που στα ώριμα χρόνια του συγγραφέα είχαν ήδη αρχίσει να οδηγούν σε απαξίωση και υψηλή ανεργία τις περιοχές του Βορρά με τη βαριά βιομηχανία – όπως η πατρίδα του, η Πενσυλβάνια, όπου τοποθετείται και η δράση στον Λαγό.

Ελευθερία, αλλά ως πού (και προς τα πού);

Προς το παρόν, πάντως, κι ενώ στην αφηγηματική ολοκλήρωση του βιβλίου ανατέλλει η δεκαετία του ’80, τα περιθώρια ελιγμών και υιοθέτησης ακόμα και ακραίων επιλογών εκ μέρους των ηρώων είναι ακόμα ανοιχτά. Αυτό θα απεικονισθεί γλαφυρά στη διάρκεια μιας εβδομάδας διακοπών σε ένα νησί της Καραϊβικής όπου ο Λαγός ονειρεύεται να συνευρεθεί με τη Σίντι, τη νεαρή σύζυγο ενός συμπαίκτη του στο γκολφ, την οποία έχει αναγάγει σε ύψιστο σεξουαλικό πρότυπο. Ομως η τύχη αλλιώς θα τα φέρει. Στα ανακύπτοντα ηθικά διλήμματα που απορρέουν από την απειρία δυνατοτήτων τον καιρό εκείνο κυριαρχεί σε τελική ανάλυση η ελευθερία. Ακόμα και η παγίδευση του Λαγού στα ειωθότα μοιάζει με εκούσια επιλογή που κανοναρχείται από την αγάπη για τον περίγυρό του. Οι συγκρούσεις πατέρα και γιου, η αναζήτηση της κόρης που υποθέτει ότι είχε αποκτήσει στο παρελθόν με τη Ρουθ, η συνάντησή του με την ίδια – χήρα πια και με τρία παιδιά – μια εικοσαετία μετά τον βίαιο χωρισμό τους, κυρίως όμως οι κρυφοί αλλά και οι εξόφθαλμοι πόθοι που διασχίζουν το βιβλίο, δίνουν στην αφήγηση μια πυκνή τονικότητα, γεμάτη με όλη την γκάμα των ανθρώπινων αισθημάτων.

Ο ίδιος ο Απντάικ είναι και δεν είναι ο Λαγός – ένας ήρωας που φεύγει και επιστρέφει, ονειρεύεται και γειώνεται, κατανοεί τις κοινωνικές αλλαγές και τα νέα ήθη, αλλά τελικά του αρέσει το παραδοσιακό και το οικείο. Ο ήρωάς του αγαπάει την ανθρωπότητα, όπως εμφανώς και ο ίδιος, ενώ η ανάδειξη του ποταπού και του ασήμαντου της ζωής των ανθρώπων σε πρωτεύον στοιχείο είναι η μεγάλη του μαστοριά. Η ομορφιά του καθημερινού και του ευτελούς είναι ο βασικός στόχος του συγγραφέα και το καταφέρνει με σελίδες απέραντης προσοχής στις σκιασμένες πτυχές του βίου (της περιβάλλουσας φύσης, της πόλης, των μικροαντικειμένων, κυρίως όμως του έρωτα και του σεξ). Κατά τα άλλα δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο διαφορετική η ζωή ενός εμπόρου της αμερικανικής ενδοχώρας, όπως ο Χάρι Ανγκστρομ, και ενός λίγο πολύ νεοϋορκέζου διανοούμενου, στο επίκεντρο των πραγμάτων, όπως ο Απντάικ. Αλλά σε τελευταία ανάλυση αυτό που παίζει τον καθοριστικό ρόλο είναι οι τόποι και το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο. Είμαστε παιδιά του χώρου (του φυσικού υποδοχέα) που μας γέννησε, μοιάζει να λέει ο Απντάικ. Αφήστε που μεγάλες άγνωστες δυνάμεις κυβερνούν τις μικρές ασήμαντες ζωές μας.