Ο Ιωάννης Γρυπάρης {LF}και οι μεταφράσεις του

Αγαπητοί φίλοι, με αφορμή και την πρόσφατη παράσταση του Θεάτρου Τέχνης με τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου στην Επίδαυρο και σε πολλά καλοκαιρινά φεστιβάλ ανά τη χώρα, με τη μετάφραση του σημαντικότατου λόγιου, κλασικού φιλολόγου και, κυρίως, μεταφραστή αρχαίων ελληνικών κειμένων και τραγωδιών Ιωάννη Γρυπάρη – του πρώτου γενικού διευθυντή του νεοσύστατου Εθνικού Θεάτρου το 1932, με πρώτο σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη, και ουσιαστικού συνεργάτη και συνοδοιπόρου του Δημήτρη Ροντήρη αργότερα, ο οποίος χρησιμοποίησε κατά κόρον τις μεταφράσεις των τραγωδιών του και στο Εθνικό, αλλά και στο Πειραϊκό Θέατρο στην Ελλάδα και ανά τον κόσμο – επιτρέψτε μου σήμερα να παραπέμψω σε ένα κείμενό μου για τον Γρυπάρη στο εξαιρετικό περιοδικό «Διαβάζω» τον Απρίλιο του 1982, με αφορμή τα 40 χρόνια από τον θάνατό του (1942):

«Ο Ιωάννης Γρυπάρη μετέφρασε και Ομηρο (αποσπάσματα) και Βακχυλίδη και πολύν Πίνδραρο και Καλλίμαχο, μετέφρασε Πλάτωνα – σταματώ ιδιαίτερα στον μόχθο της «Πολιτείας» – και Λατίνους και Γκαίτε. Εκείνο που έχει να σημειώσει κανείς είναι η προσήλωση στο πρωτότυπο, η άκρα συνέπεια στην επιλογή των λέξεων, το ήθος το μεταφραστικό και η τιμιότητα της φωνής του. Θα περιοριστώ στον μεγάλο άθλο των μεταφράσεων των τραγωδιών του Αισχύλου και του Σοφοκλή. Πρώτα θα πρέπει να αναφέρω τη φιλολογική επάρκειά του. Οχι επειδή ήταν ένας καλός φιλόλογος, αλλά γιατί διαπιστώνει κανείς και μια σε βάθος κατανόηση των εκδοτικών προβλημάτων. Οχι σπάνια, μένει έκπληκτος από τη γνώση του Γρυπάρη πάνω στις διάφορες εκδοχές των εκδοτών και η έκπληξη γίνεται εντονότερη, όταν παρατηρείς με ποια φειδώ δέχεται μια γραφή, πόσο προσεκτικός γίνεται με την εκλογή του, ώστε να μη διασαλευτεί η φράση, ο τόνος και η συνήχηση – πέρα, βέβαια, από τη νοηματική συνέπεια. Ο Γρυπάρης, πριν προχωρήσει στη μετάφραση, είχε κατασταλάξει στο οριστικό κείμενο, είχε λελογισμένα προτιμήσει τις προσφορότερες γραφές. Συχνά βλέπεις να επιλέγει μία γραφή από τη μία έκδοση και μία από την άλλη, κι αν ακόμα δεν συμφωνείς, παραδέχεσαι πως η προτίμηση έγινε ύστερα από βάσανο και έχει μια εξήγηση και στο πρωτότυπο και στη μετάφραση. Διαβάζοντας τα κείμενά του, είσαι βέβαιος ότι ούτε μια αράδα, ούτε μια λέξη δεν γράφτηκαν τυχαία, πρόχειρα και αβασάνιστα. Είσαι βέβαιος πως κατέληξε στην προτεινόμενη λύση ύστερα από πολλές και ποικίλες γραφές. Δεν είναι μόνο η αψεγάδιαστη μετρική του, είναι ακόμα η σειρά των λέξεων, που λες και δοκιμάστηκε πάλι και πάλι στο στόμα για να ειπωθεί.

Ο Γρυπάρης προσπαθούσε να συνδυάσει τρεις αρετές στις μεταφράσεις του: την ποιητικότητα, τη θεατρικότητα και τη νοηματική διαύγεια. Την πρώτη την πετύχαινε με μια μεγάλη ευστροφία που είχε και στη ρυθμοποιία και στην επιλογή των αναλογικών λύσεων. Βέβαια σήμερα κάποιες λέξεις ή εκφράσεις, ακόμη και κάποια σχήματα, πολλές φορές τα υπερβατά του ή οι διασκελισμοί του, μπορεί να ξενίζουν ή να απωθούν, όταν, όμως, συνειδητοποιήσουμε ότι ξεκίνησε, ιδιαίτερα στον Αισχύλο, πρώτος και έπρεπε να ανακαλύψει τις γλωσσικές και τις συντακτικές αντιστοιχίες για να αποδώσει αυτά τα συνταρακτικά κείμενα, οφείλουμε να στεκόμαστε μπροστά του με σεβασμό. Πράγματι, μεταφράζει ολόκληρη την «Ορέστεια» πρώτος από το 1904, νομίζω και τους «Επτά επί Θήβας». Δεύτερος, ύστερα από τον Μάρκο Αυγέρη, μεταφράζει «Ικέτιδες». Μόνο στους «Πέρσες» και στον «Προμηθέα Δεσμώτη» ακολουθεί άλλους, αλλά δεν τους μιμείται, γιατί έχει ήδη συγκροτήσει τον μεταφραστικό του κώδικα. Ως προς τη θεατρικότητα, ανακάλυψε μόνος του πρόσφορους τρόπους τέτοιους, ώστε κατόρθωσε να δημιουργήσει σχολή. Εχει έναν δικό του ξεχωριστό τρόπο να αρθρώνει τον ρυθμό της φράσης, που μονιμοποιήθηκε στις νεώτερες απόπειρες άλλων μεταφραστών, έτσι που μπορώ να πω πως ο Γρυπάρης εγκαινίασε ένα μεταφραστικό langage, πέρα από την εποχή του, που επιβλήθηκε τυραννικά ως τη δική μας, πέρα από κάθε λογική. Για να πετύχει, τέλος, τη διαύγεια, κατέφυγε στην αναλυτική μετάφραση. Ο σφιχτός στίχος του και η μαεστρία του στις συνιζήσεις μας εξαπατούν τόσο, ώστε μας διαφεύγει πως ο Γρυπάρης υπερέβαινε την ποσότητα των στίχων του πρωτοτύπου κατά το ένα τρίτο περίπου. Ετσι, η μετάφρασή του είχε νοηματική ευφράδεια, αλλά υστερούσε σε πυκνότητα και ακαριαία διατύπωση. Παρ’ όλα αυτά, ούτε τον Αισχύλο πρόδωσε, αφού, για να τον αποδώσει, έπλασε νέες, σύνθετες λέξεις ή ανακάλυψε από το ταμείο της ελληνικής τις όμοιες, τις ανάλογες και, πολλές φορές, τις ομόηχες. Η μέθοδος γενικά αυτή δεν ευνόησε τις μεταφράσεις του στον Σοφοκλή. Το αττικό μέλι του Σοφοκλή τον υποχρέωνε σε ηπιότερες, γλυκύτερες και μελωδικότερες λύσεις.

Ο Γρυπάρης ως μεταφραστής, όπως ίσως και ο Θρασύβουλος Σταύρου στον Ευριπίδη και στον Αριστοφάνη, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της μεταφραστικής προσπάθειας στον χώρο του αρχαίου δράματος. Πρέπει να πω με έμφαση ότι η μεταφραστική περιπέτεια στην Ελλάδα θα έχει ες αεί δύο περιόδους, τη γρυπαρική και τη μεταγρυπαρική. Αφήνω το γεγονός πως οι μεταφράσεις του δεν δημιούργησαν σχολή μόνο στον τομέα τους, προκάλεσαν και το ύφος αρκετών παραστάσεων.

Εγώ προσωπικά, που μετέφρασα ως τώρα τρεις τραγωδίες που είχε ήδη μεταφράσει ο Γρυπάρης – «Ηλέκτρα» (1972) και «Αντιγόνη» (1980) του Σοφοκλή και «Ικέτιδες» του Αισχύλου (1977) – ένιωθα κάθε στιγμή πως δεν πάλευα μόνο με τον δύο αυτούς τραγικούς, αλλά και με τον Γρυπάρη. Μου είχε έντονα δημιουργήσει την εντύπωση του πρωτότυπου κειμένου. Αυτό είναι μια νίκη που σπάνια την κερδίζει ο τυχαίος μεταφραστής».