Γιανσενιστές, πουζαντιστές, και άλλοι

Συνεχίζοντας με τους προσωπογενείς -ισμούς, κάπου μεταξύ φιλοσοφίζουσας θεολογίας και θεολογίζουσας φιλοσοφίας αξίζει ίσως να αναφέρω τον θωμισμό, από το όνομα του αγαπημένου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας Θωμά Ακινάτη (1228-74), τον λουθηρανισμό και τον καλβινισμό βέβαια, καθώς και τον λιγότερο γνωστόν οπωσδήποτε γιανσενισμό, που τόσο ταλαιπώρησε τη Γαλλία του 17ου αιώνα. Ο Cornelius Jansen λοιπόν (1585-1638), εκλατινισμένα Jansenius, βασισμένος εν πολλοίς στον Αυγουστίνο, πρέσβευε τον απόλυτο προκαθορισμό ως προς το θέμα της θείας χάρης και της σωτηρίας της ψυχής. Περνώντας στον 18ο αιώνα και για να μην παραβλέψω την επιστήμη, αξίζει μια αναφορά στον μεσμερισμό, στον γαλβανισμό, στον δαλτoνισμό. Ο μεσμερισμός λοιπόν, θεωρία του ζωικού μαγνητισμού με διόλου ευκαταφρόνητη απήχηση σε παλαιότερες εποχές, έλκει την καταγωγή του από τον γερμανό γιατρό Franz Anton Mesmer (1734-1815). Ο γαλβανισμός εξάλλου (επιψευδαργύρωση, στα ελληνικά), τεχνική επεξεργασίας των μετάλλων, οφείλει το όνομά του στον ιταλό φυσικό Luigi Galvani (1737-98), ενώ ο δαλτονισμός, είδος αχρωματοψίας, στον βρετανό φυσικό John Dalton (1766-1844). Και βέβαια, ας μην ξεχνάμε τον δαρβινισμό, από τον επίσης βρετανό φυσιοδίφη Charles E. Darwin (1809-92), τον σαδισμό, από τον μαρκήσιο de Sade (1740-1814) και τον μαζοχισμό, από τον αυστριακό συγγραφέα Leopold von Sacher Masoch (1836-95).

Επανερχόμενος στα κοινωνικοπολιτικά, θέλω να θυμίσω επίσης τον σωβινισμό, που κι αυτός τελικά είναι προσωπογενής, καθώς έλκει την καταγωγή του από το όνομα του γάλλου φανατικού υπερπατριώτη Nicolas Chauvin, απλού στρατιώτη του Ναπολέοντα, αλλά και τον ρηξικέλευθο στην εποχή του κεϊνσιανισμό, από το όνομα του βρετανού οικονομολόγου και δημοσιολόγου John Maynard Keynes (1883-1946). Τέλος, ακόμα και άτομα χωρίς ιδιαίτερη προσωπική ακτινοβολία έχουν επίσης δώσει το όνομά τους σε όρους της πολιτικής. Ετσι, από τον ρώσο ανθρακωρύχο Αλεξέι Σταχάνοβ (1906-77) προέρχεται ο σταχανοβισμός, όρος που αναφερόταν στην «άμιλλα» μεταξύ σοβιετικών εργατών για την εξόρυξη όσο το δυνατόν περισσότερου κάρβουνου σε μια βάρδια (προς όφελος και προς δόξαν της «μεγάλης σοσιαλιστικής πατρίδας», βέβαια). Οσο για τον τελευταίο -ισμό, τον πουζαντισμό, οφείλει το όνομά του στον γάλλο πολιτικό Pierre Poujade (1920-2003), βιβλιοχαρτοπώλη το επάγγελμα, ο οποίος κατά τη δεκαετία του 1950 είχε αξιόλογες εκλογικές επιδόσεις με το κόμμα Ενωση για την Υπεράσπιση των Επαγγελματιών και Βιοτεχνών (UDCA), το οποίο εξέφραζε κυρίως μικροαστικά στρώματα της επαρχίας. Κατ’ επέκταση, ο όρος πουζαντισμός, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, παρέπεμπε και γενικότερα σε πολιτικά σχήματα με αντίστοιχες συντηρητικές απόψεις. Οπως, άλλωστε, και οι όροι σταχανοβισμός και σταχανοβίτης χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα για κάποιον που δουλεύει πάρα πολύ, που δεν σηκώνει κεφάλι από τη δουλειά.

Επιδόρπιο

Κάπου, κάποτε είχα διαβάσει: «Τρία καίρια πλήγματα στον ναρκισσισμό του ανθρώπου ως είδους: Κοπέρνικος, Δαρβίνος, Φρόιντ». Απλοποιώντας κατ’ ανάγκην: ο πρώτος μάς είπε ότι ο πλανήτης μας δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος, ο δεύτερος ότι είμαστε απλώς ένας κρίκος στην αλυσίδα μιας μακράς εξέλιξης, ο τρίτος ότι έχουμε κι έναν άλλο «εαυτό» εκτός από εκείνον που (νομίζουμε ότι) γνωρίζουμε.