Ποιες αξίες έφερε μαζί της {LF}η πανδημία;

Το βιβλίο «Η πολυθεΐα των αξιών στην πανδημία: Πολιτική και επιστημολογία ενός ιού» του Γιάννη Κτενά, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, είναι μια βαθιά πολιτική και φιλοσοφική ανάλυση του τρόπου με τον οποίο η πανδημία της COVID-19 επηρέασε και μετασχημάτισε τις αξίες που διέπουν την κοινωνία μας. Ο τίτλος, ο οποίος αναφέρεται στην ποικιλία των αξιών ως «πολυθεΐα», προϊδεάζει τον αναγνώστη για την πολυπλοκότητα των αξιακών συστημάτων που αναδύθηκαν ή άλλαξαν κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας αυτής κρίσης. Πιο συγκεκριμένα, ο Γιάννης Κτενάς εστιάζει στην έννοια της αξιακής πολυμορφίας, υποστηρίζοντας πως η πανδημία έφερε στο προσκήνιο μια ποικιλία από συγκρουόμενες ή αλληλοσυμπληρούμενες αξίες.

Σε μια κοινωνία που ήδη δοκιμαζόταν από φαινόμενα όπως η οικονομική κρίση, η κλιματική αλλαγή και οι πολιτισμικές αντιθέσεις, η πανδημία λειτούργησε ως επιταχυντής. Ερωτήματα που αφορούν την ατομική ελευθερία, τη συλλογική ευθύνη, την εμπιστοσύνη στους επιστημονικούς θεσμούς και την ηθική της φροντίδας αναδύονται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου.

Ο συγγραφέας αναλύει πώς οι αξίες αυτές δεν είναι μονοδιάστατες, αλλά εξαρτώνται από την οπτική γωνία και τις περιστάσεις του καθενός. Για παράδειγμα, οι συζητήσεις για την υποχρεωτικότητα των εμβολιασμών ή την εφαρμογή περιοριστικών μέτρων αποκαλύπτουν την πολυπλοκότητα της ισορροπίας μεταξύ ατομικής ελευθερίας και κοινωνικής προστασίας.

Η «αξία» ως πρόβλημα θα πρέπει να μπορεί να κάνει το αδύνατο: να θεμελιωθεί στο απροϋπόθετο. Κάθε «αξία» είναι ρίσκο για το ατομικό και συλλογικό μέλλον, διότι ενδεχομένως μπορεί να οδηγήσει είτε σε καταστροφικά αποτελέσματα – λ.χ. οι αξίες του Ναζισμού οδήγησαν στον αφανισμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και στον χυδαίο εξευτελισμό της ανθρώπινης ζωής –, είτε μπορεί να οδηγήσει στον δρόμο της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας κάθε κοινωνίας. Ο άνθρωπος αναγνωρίζει μέσα από την προσωπική του εμπειρία την ύπαρξη αξιών που τον δεσμεύουν απόλυτα, ενώ ταυτόχρονα θεωρητικά υπερασπίζεται μια σχετικιστική ηθική, υποβιβάζοντας αυτό το απόλυτο στη θέση μιας απλής ψευδαίσθησης που πρέπει κανείς να ξεπεράσει.

Η αντιφατική θέλησή μας για αξίες δεν θεμελιώνεται κάπου, αλλά εκπορεύεται από την ανάγκη μας για έναν στέρεο και σταθερό κόσμο, ο οποίος θα μας φαίνεται οικείος. Δηλαδή, την ανάγκη για οικείωση με τον ιδιόκοσμο, τον διάκοσμο και τον βιόκοσμό μας, με έναν τρόπο στον οποίο δεν νιώθουμε ξένοι, δεν νιώθουμε ότι μας έχει παραχωρηθεί, αλλά ότι εμείς είμαστε αυτός ο κόσμος. Αυτό ακριβώς, σύμφωνα με τον Γιάννη Κτενά, βρίσκεται πίσω από την επιστημονική έρευνα ή ακόμα και στις προσωπικές επιλογές του κάθε ατόμου: η αμφιθυμία της αξίας.

Η επιδημία της COVID-19 μάς έφερε αντιμέτωπους με ζητήματα αξιών, αντικειμενικότητας της επιστημονικής αλήθειας, ζητήματα πολιτικών και οικονομικών στρατηγικών, δημιουργώντας θεωρίες συνωμοσίας ή, καλύτερα, «μυθολογίες» του ιού, οι οποίες συσκότισαν το μυαλό ακόμα και σπουδαίων διανοητών, όπως του Τζιόρτζιο Αγκάμπεν, ο οποίος λανθασμένα θεώρησε ότι δεν ήταν πανδημία αλλά μια κατάσταση εξαίρεσης η περίπτωση της COVID-19.

Μία από τις μεγαλύτερες αρετές του βιβλίου είναι η ικανότητα του συγγραφέα να παρουσιάσει τις πολλαπλές οπτικές χωρίς να παίρνει ξεκάθαρη θέση. Αντί να προβάλλει μια συγκεκριμένη αξία ή θεώρηση για την πανδημία ως «σωστή» ή «λάθος», ο Γιάννης Κτενάς αφήνει τον αναγνώστη να κρίνει, προσφέροντάς του τα εργαλεία και τις γνώσεις που χρειάζεται για να αναπτύξει τη δική του άποψη.

Εν ολίγοις, «Η πολυθεΐα των αξιών στην πανδημία: Πολιτική και Επιστημολογία ενός Ιού» είναι ένα βιβλίο που καλεί τον αναγνώστη να στοχαστεί πάνω στις αξίες και την πολυπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου, ειδικά σε περιόδους κρίσης. Με βαθιά φιλοσοφική σκέψη και κοινωνιολογική ανάλυση, ο Γιάννης Κτενάς προσφέρει ένα πολύτιμο έργο που συμβάλλει στην κατανόηση των αλλαγών που προκάλεσε η πανδημία στην κοινωνία μας και τον τρόπο με τον οποίο επαναπροσδιορίστηκαν οι αξίες που θεωρούμε δεδομένες.

Ο Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής και υπεύθυνος της γραμματείας του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας, ΙWPR (Institute for World Philosophical Research).