Γράφονται σήμερα έργα για το νεοελληνικό θέατρο;

Θοδωρής Γκόνης

σκηνοθέτης και στιχουργός

Χρειάζεται σύνδεση, σχέση, έρωτας και πίστη

Υπάρχει μία αντίφαση, από τη μια βλέπει κανείς την επιθυμία, την ανάγκη θα έλεγα, που έχει το ελληνικό θέατρο για τα καλά ελληνικά κείμενα, όλο και συχνότερα διασκευάζονται έργα της ελληνικής λογοτεχνίας και παρουσιάζονται κυρίως από νεανικές ομάδες στη σκηνή, και από την άλλη βλέπεις τη μεγάλη δυσκολία που υπάρχει να βρεθεί ένα καινούργιο, κανονικό θεατρικό έργο, άρτιο και καθαρό για να ανέβει στο θέατρο. Προσωπικά πιστεύω πως γράφονται έργα που έχουν ενδιαφέρον, υπάρχουν αρκετοί σύγχρονοι θεατρικοί συγγράφεις με πραγματικό ταλέντο, έργα τους ανεβαίνουν στις διάφορες σκηνές άλλοτε με επιτυχία και άλλοτε με αποτυχία, μα αυτό είναι και το φυσιολογικό, έτσι δένεται το ατσάλι, αυτό είναι μέσα στο παιχνίδι, φοβάμαι όμως πως άλλες είναι οι αιτίες που δυσκολεύεται κανείς να βρει μια συνέχεια. Θυμάμαι έναν πολύ γνωστό και σημαντικό θεατρικό συγγραφέα πριν κάποια χρόνια να λέει πως προτιμάει να γράφει πια μυθιστορήματα, παρά θεατρικά έργα, γιατί τουλάχιστον αυτά μπορεί και τα εκδίδει, ενώ τα θεατρικά του μένουν στα συρτάρια ή πετιούνται στο καλάθι θεατρικών οργανισμών, παραγωγών και σκηνοθετών. Ομως ένα θεατρικό έργο δεν παράγεται και δεν προάγεται κατ’ εξαίρεση, όπως ο ηθοποιός διαπλάθεται και εξελίσσεται παίζοντας, το ίδιο και ο θεατρικός συγγραφέας, ένας αθλητής είναι και αυτός και χρειάζεται το γήπεδο, χρειάζεται τη σκηνή. Κι όταν λένε κάποιοι πως το καλό έργο οπωσδήποτε θα παιχτεί και θα αρέσει ή πως οι κρατικές σκηνές μπορούν και πρέπει να γίνουν δοκιμαστήρια έργων, εγώ δυσπιστώ. Η θεατρική παραγωγή δεν είναι τυχερό παιχνίδι, δεν είναι Τζόκερ να περιμένεις σ’ όλη σου τη ζωή αν θα σου πέσει κάποτε. Δεν την αφήνεις στην τύχη. Στην τύχη της. Θεατρικός συγγραφέας γίνεται κάποιος που τα έργα του παίζονται, όχι μόνο γράφονται. Πάνω στη σκηνή ωριμάζει και προχωρεί, χέρι χέρι, λέξη τη λέξη με τον ηθοποιό, τον σκηνοθέτη, τον τεχνικό, μαζί με το κοινό που γεμίζει την πλατεία.

Χρειάζεται σύνδεση, σχέση, έρωτας και πίστη, χρειάζεται μια θεατρική ηγεσία και αυτό λείπει απελπιστικά στις μέρες μας, καιρό τώρα δεν την έχουμε, ηγεσία με τη σωστή σημασία του όρου, που δημιουργεί πνευματικές αξίες και τις κρατά ψηλά ώστε να φαίνονται, και να επιμένουν, αυτήν που έφτιαξε κάποτε μια παράδοση, την παράδοση του νεοελληνικού θεάτρου, με πολλούς κόπους είναι η αλήθεια, κυρίως το Θέατρο Τέχνης με τον Κάρολο Κουν, η Στοά με τον Θανάση Παπαγεωργίου, το Εθνικό Θέατρο κάποια διαστήματα και η Νέα Σκηνή του Λευτέρη Βογιατζή, μέσα από εκεί ξεπήδησαν ο Καμπανέλλης, η Λούλα Αναγνωστάκη, ο Κεχαΐδης, ο Ζιώγας, ο Μάτεσις, ο Σκούρτης, ο Μουρσελάς, ο Καρράς, ο Μανιώτης, ο Ευθυμιάδης, ο Ποντίκας, ο Διαλεγμένος, αλλά και πόσοι σπουδαίοι νέοι έλληνες ηθοποιοί και σκηνοθέτες και κυρίως ένα καλλιεργημένο, απαιτητικό, φανατικό κοινό που μεγάλωσε με αυτά τα έργα και αυτές τις εμβληματικές παραστάσεις. Που περίμενε πώς και πώς το καινούργιο έργο της Λούλας Αναγνωστάκη, του Δημήτρη Κεχαΐδη, στο υπόγειο, όπως μια μεγάλη γιορτή. Και που ακόμα αυτή η μαγιά, αυτό το κοινό, συντηρεί κατά κάποιον τρόπο τις όποιες καλές προσπάθειες γίνονται.

Πιστεύω πως είναι δύσκολο για τους σημερινούς και τους μέλλοντες συγγραφείς να φτιαχτεί μια νέα παράδοση, μια νέα συνέχεια χωρίς αυτή τη βασική προϋπόθεση. Τον άνθρωπο που θα εμπνεύσει, που θα ηγηθεί. Βέβαια για να είμαστε δίκαιοι υπάρχουν και σήμερα φωνές συνετές, σταθερές, που με πείσμα και αγώνα προσπαθούν να φωτίσουν χωρίς να γυαλίζουν αλλά πώς να ακουστούν μέσα στον αιώνα της φασαρίας, της ρεκλάμας και της φωτισμένης οθόνης.

g

Βλαδίμηρος Κυριακίδης

ηθοποιός και σκηνοθέτης

Μια νέα γκάμα θεατρικού κειμένου

Μελετώντας την παραδοσιακή ελληνική θεατρική συγγραφή, παρατηρούμε να διαμορφώνεται αυτό που είμαστε σήμερα και αυτό που θα θέλαμε να συνεχίσουμε να είμαστε στο μέλλον. Ενισχύονται μέσα μας οι αξίες της ελευθερίας, της πίστης, του ήθους και της ανιδιοτέλειας, ενισχύεται δηλαδή η πραγματική μας ταυτότητα. Δημιουργείται μια βάση και για να στηριζόμαστε και για να αισθανόμαστε ασφαλείς. Πρόκειται για αξίες που διατηρούνται αλώβητες παρά την απόλυτη βιομηχανοποίηση, τη ραγδαία αστικοποίηση, τον σύγχρονο τρόπο ζωής και την εξέλιξη της τεχνολογίας. Γι’ αυτό η πολιτιστική μας κληρονομιά, μοναδική και αναντικατάστατη μέσα στους αιώνες, μεταβάλλει σε πρώτιστο χρέος για τον καθένα μας την ευθύνη της διαφύλαξης και της διατήρησής της. Η ανάγκη το σύγχρονο ελληνικό θεατρικό έργο να έχει μέλλον προβάλλει όσο ποτέ άλλοτε επιτακτική. Παραθέτω κάποια δυνατά, κατά τη γνώμη μου, ονόματα θεατρικών συγγραφέων που δεν άλλαξαν, μέσα στον χρόνο, μόνο τον τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας, αλλά και την ίδια την πορεία της σκέψης: Δημήτρης Μπόγρης, Παντελής Πρεβελάκης, Λούλα Αναγνωστάκη, Γιώργος Σκούρτης, Γιώργος Διαλεγμένος, Βασίλης Ζιώγας, Γιώργος Μανιώτης, Δημήτρης Κεχαΐδης, Μιχάλης Βιρβιδάκης.

Η θεατρική συγγραφή μάς βοηθάει να γνωρίσουμε, σύμφωνα πάντα με τα ιστορικά και κοινωνικά συμφραζόμενα της εποχής που σ’ αυτήν αναφέρεται, όλο το φάσμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας και να προσδιορίσουμε την ιστορική, ιδεολογική αλλά και θεατρική αξία των κειμένων που σώθηκαν ως μαρτυρίες. Στη σύγχρονη βέβαια εποχή όπου η τεχνολογία και η πληροφορία τρέχουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα, αυξάνεται η ανάγκη να περάσουμε σε καινοτόμους τρόπους συγγραφής θεατρικών έργων. Βέβαια, η ενημέρωση στις παραδοσιακές τεχνικές βοηθάει ώστε η πολυδιάστατη αυτή τέχνη να περιλαμβάνει όλο και περισσότερους τρόπους θέασης του κόσμου, αλλά και ο σύγχρονος έλληνας θεατρικός συγγραφέας να αναπτύσσει τις συγγραφικές του ικανότητες. Θα ‘λεγες πως οι λέξεις συναντιούνται στο χαρτί προκειμένου να γίνει – όσο τούτο είναι δυνατόν – πιο εντελής η ερμηνεία ενός ηθοποιού. Ο θεατρικός συγγραφέας χρειάζεται να αναπτύξει την κριτική του ικανότητα, να αναζητήσει στοιχεία, να ανατρέξει σε ιστορικές πηγές, να συλλέξει και να συνθέσει πληροφορίες ώστε να προαγάγει την υποκριτική αγωγή.

Μέσα από το θεατρικό κείμενο ανανεώνεται η γλώσσα ώστε να καταλαβαίνουμε χάρη σε αυτή την ανανεωμένη γλώσσα πολύ καλύτερα το καθετί που συμβαίνει γύρω μας. Με εφαλτήριο τον γραπτό θεατρικό λόγο, μας γίνεται ακόμα πιο συνειδητή η δύναμη που έχει η ποίηση ως λόγος προφορικός. Οι έλληνες συγγραφείς, στην προσπάθειά τους να καταγράψουν τη σύγχρονή τους κοινωνία, δίνουν κίνητρα σε δημιουργούς, όπως οι σκηνοθέτες, οι ηθοποιοί, οι σκηνογράφοι, οι ενδυματολόγοι, να εντείνουν τις προσπάθειές τους ώστε να εκφραστούν με έναν πιο σύγχρονο τρόπο. Τους βοηθούν να επανατοποθετηθούν σε σχέση με το αντικείμενό τους μέσα από πολλές και διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ανατρέχοντας στα έργα σύγχρονων ελλήνων θεατρικών συγγραφέων όπως ο Βασίλης Κατσικονούρης, ο Βασίλης Τριαρίδης, ο Γιάννης Τσίρος, ο Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης, ο Γιάννης Μαυριτσάκης, ο Γιάννης Καλαβριανός, ο Ακης Δήμου, ο Ανδρέας Φλουράκης (συγγνώμη αν μου διαφεύγουν κάποιοι), θα παρατηρήσουμε ότι, όπως οι παλαιότεροι πειραματίστηκαν με ρεύματα όπως εκείνα του ιμπεριαλισμού και του συμβολικού ρεαλισμού, έτσι οι σημερινοί ιδιοποιούνται τα γλωσσικά ιδιώματα του νατουραλισμού και του εξπρεσιονισμού, συντείνοντας στη δημιουργία ανεξάρτητων σχολών γραφής. Τελικά, στη δημιουργία ενός καλλιτεχνικού κινήματος που εκφράζει τις πίσω από την επιφάνεια της πραγματικότητας αλήθειες, μέσω του ποιητικού λόγου και των συμβόλων.

g

Γιώργος Ν. Μανιώτης

συγγραφέας

Ονειδος για αυτή την άνυδρη εποχή που ζούμε

Ενα κόμμα που όλοι χαιρετήσαμε ως προοδευτικό μόλις έγινε κυβέρνηση (δεν το κατονομάζω διότι τελευταίως προσπαθεί να νεκραναστηθεί) σκότωσε το νεοελληνικό έργο διότι τους θύμιζε «οικεία κακά». Ετσι σιγά σιγά κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του μετέτρεψε τους πληθυσμούς των ψηφοφόρων του σε μπουζουκόβιους που όλη την ώρα τραμπαλίζονταν πάνω σε τραπέζια πετώντας γαρίφαλα και σπάζοντας πιάτα. Η μεγαλύτερη κατάκτηση αυτού του κόμματος ήταν να πείσει έναν ολόκληρο λαό ότι η αλήθεια είναι καταθλιπτική και να τον παραδώσει στη σάχλα. Καινούργιο είδος δημοκρατικής λογοκρισίας, κατευθείαν καταστροφή των πηγών της θεατρικής δημιουργίας, όχι σαν τις αγάρμπες λογοκρισίες των στρατιωτικών καθεστώτων. Εντεχνη φίμωση στην εγχώρια δημιουργία που εύκολα θα την έλεγες και απόλυτη νέκρωση, διότι δεν έπρεπε να μπολιαστεί με κάποιο εμβόλιο αληθείας η εργώδης κατάσταση αναδημιουργίας που είχε ξεκινήσει με ορμή εις τα χαώδη μπουζουκομάγαζα. Αν όμως δεν αναγνωρίζεις την αρρώστια σαν αρρώστια δεν υπάρχει περίπτωση να γιατρευτείς από την αρρώστια.

Αυτό ακριβώς κάνει η τέχνη της αναπαράστασης, κάνει μια σαφή και εις βάθος ανάγνωση της εποχής σε σχέση με το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Κάτι δηλαδή σαν ακτινογραφία που μας δείχνει από σκηνής από τι ακριβώς πάσχει ο ασθενής, πράγμα που κάνεις από τους συνήθεις διοικούντες δεν επιθυμεί. Μετά, τη σκυτάλη πήρε το επίσημο κρατικό θέατρο που δίνει τον τόνο και στον γύρω θεατρικό χώρο για να ολοκληρώσει τον φόνο. Ανέβαζε κακήν κακώς στην αρχή διάφορα εγχώρια έργα που τα παρέδιδε σε κάτι πρωτοφανέρωτα καραφάνταλα, ανίδεους επηρμένους νεανίσκους να τα μακελέψουν επί σκηνής.

Ετσι σιγά σιγά από τη σκηνική κακομεταχείριση η εγχώρια θεατρική δημιουργία ενταφιάστηκε αθορύβως στα σκοτεινά τους λασπωμένα υπόγεια. Ο σημαντικότατος και αείμνηστος συγγραφέας Ιάκωβος Καμπανέλλης όταν είδε τα έργα των συγχρόνων συναδέλφων του στους διαδρόμους των εθνικών τους υπογείων να τα κατατρώνε τα ποντίκια, προς τιμήν του παραιτήθη αμέσως διαμαρτυρόμενος έντονα. Αλλά ουδείς άκουσε τη διαμαρτυρία του πατριάρχη του νεοελληνικού θεάτρου. Ακρα του τάφου σιγή σαν να μην άξιζε αυτή η χώρα μια δραματουργία αντάξια των ισχυρών χωρών του εξωτερικού. Μετά αλλάξανε οι καιροί και το υπουργείο Πολιτισμού παρέδωσε το επίσημο κρατικό θέατρο στον αενάως διαμαρτυρόμενο αριστερόκοσμο για να έχει το κεφάλι του ήσυχο. Το επίσημο κρατικό θέατρο γέμισε από διάφορους φούφουτους κυρίως νεανίες που ξαφνικά δήλωσαν σκηνοθέτες. Αυτοί όλοι μισούσαν και μισούν τα συγκροτημένα ολοκληρωμένα θεατρικά έργα (στην ουσία μισούν τον λόγο) και πλασάρανε στο εμβρόντητο κοινό κάτι υπερκινητικές παραστάσεις όπου ακούγονταν όλες οι μπαρούφες που είχαν σωριαστεί στα χοντροκέφαλά τους ως μέγιστες σοφίες, άναυδες εν τούτοις γιατί δεν φτάνανε εις τα ώτα των θεατών, διότι τις σκέπαζε το διαρκές ποδοβολητό των έρημων ηθοποιών που χτυπιόντουσαν πάνω στη σκηνή σαν φαρμακωμένες οχιές σε βαθύ πατητήρι. Με το νεοελληνικό έργο όλοι αυτοί οι καινούργιοι αισθάνονται κάτι σαν διατεταγμένη αλλεργία και το αντιμετωπίζουν όπως ο διάολος το λιβάνι. Παράξενο πράγμα ένας ολόκληρος αριστερόκοσμος να στρέφει το πρόσωπό του από τις αληθινές και πραγματικές καταστάσεις που καίγανε και καίνε τον τόπο και να πουλάει φύκια για μεταξωτές κορδέλες. Επιλογή προσώπων για να υπηρετήσουν τις όποιες θεατρικές κατασκευές τους της στιγμής (του ποδαριού που λέμε) εξεπίτηδες οι χειρότεροι στην πίστα. Ολο κάτι ανίδεους πρωτοφανέρωτους, κομματικούς μπούφους καλούσανε για συνεργάτες που λόγω αγνοίας και έπαρσης ανακατεύανε μια χαρά την πνευματική τους χωματερή. Και αφού βαρεθήκανε να μηρυκάζουν νυχθημερόν τα εμπνευσμένα δήθεν δικά τους τερατουργήματα ρίχτηκαν να καταστρέψουν τα αρχαία έργα που οι αιώνες είχαν παραδώσει σε εμάς τους ανθρώπους ως μέγιστα κοινωνικά συμβόλαια δικαίου και ισορροπημένης ζωής. Εδώ έγινε η μεγάλη σφαγή εν ονόματι του εκσυγχρονισμού, γενικό ανακάτεμα, σύγχυση, ασχετοσύνη, θράσος και ανυπόφορη κακοτεχνία. Αιματηρό αλαλούμ που ανάβει πυρκαγιές πλήξης και διώχνει τους θεατές άρον άρον από τα θέατρα. Για τον θάνατο του νεοελληνικού θεατρικού έργου θα μιλάμε τώρα μέσα σε αυτή την άπνοια του ορυμαγδού;

Εδώ, καλέ, πάνε να σκοτώσουν αυτό καθαυτό το μυστήριο της αναπαράστασης. Τα αληθινά θεατρικά έργα μεταφέρουν αλήθειες και ενοχλούν βαθύτατα όσους κρατούν το τιμόνι του κόσμου. Για αυτό πρέπει να τα νοθεύσουμε, να τα ανασκολοπίσουμε, να τα κατεδαφίσουμε και όσο μπορούμε να τα εμποδίσουμε να γεννηθούν. Παρ’ όλ’ αυτά ο κύριος Γιάννης Σολδάτος στον εκδοτικό του οίκο «Αιγόκερως» συνεχίζει να εκδίδει πληθώρα σημαντικότατων θεατρικών έργων στα οποία ουδείς δίνει σημασία γιατί είναι επικίνδυνα και δαγκώνουν. Ωστόσο τα βιβλία αυτά αποτελούν και θα αποτελούν μαρτυρία και όνειδος για αυτή την άνυδρη εποχή που ζούμε και που έχει βαλθεί να τα αποξηράνει όλα.

g

Παναγιώτης Μέντης

συγγραφέας

Σημαντικά τα νέα έργα, πολλά τα εμπόδια

Γράφεται θεατρικό έργο στην Ελλάδα σήμερα; Γράφεται και μάλιστα σημαντικό, ερευνώντας και προτείνοντας νέες φόρμες και τεχνικές γραφής. Και με θέματα που αφορούν τον σημερινό θεατή.

Το αν βρίσκει σκηνές που θα το στηρίξουν είναι μια δύσκολη ιστορία. Οι συμπληγάδες της μυθολογίας μας εξακολουθούν να δουλεύουν και σήμερα. Τις συνάντησαν όλες οι προηγούμενες γενιές και θα τις συναντήσουν και οι επόμενες. Ωστόσο αν ένα έργο έχει αξία θα βρεθεί τρόπος να παρουσιαστεί. Προϋπόθεση η υπομονή και η επιμονή του δημιουργού του, που πρέπει να βασίζονται στη βεβαιότητα που θα του εξασφαλίσουν έγκυροι και σοβαροί διαγωνισμοί, αλλά και η γνώμη επαϊόντων, που ο νέος συγγραφέας εκτιμά και εμπιστεύεται. Με αυτό τον τρόπο άλλωστε παρουσιάστηκαν όλοι οι δόκιμοι έλληνες συγγραφείς της σύγχρονης δραματουργίας.

Το ανέβασμα ενός θεατρικού έργου, ελληνικού, αφού σ’ αυτό αναφερόμαστε, είναι μια απόφαση τόσο καλλιτεχνική, όσο και εμπορική. Δεν θα ήθελα να βάλω ταμπέλες στους συγγραφείς του ελληνικού θεατρικού έργου, διαχωρίζοντας το έργο τους σε εμπορικών ή καλλιτεχνικών προθέσεων, γιατί πιστεύω πως ο συγγραφέας γράφει το θέμα του έργου του με τα εφόδια του πνεύματος και της ψυχής του, σαφώς επηρεασμένα από το κοινωνικό γίγνεσθαι, ελπίζοντας, πως με την τέχνη του, θα επηρεάσει και θα επικοινωνήσει με το θεατρικό κοινό. Αν το θεατρικό κοινό σπεύσει να κόψει πολλά εισιτήρια, οι εισπράξεις θα είναι καλοδεχούμενες, και στα μεγάλης χωρητικότητας θέατρα και στα μικρότερα, αφού όλα τα θέατρα, χωρίς εξαίρεση, για το sold out των εισιτηρίων τους περηφανεύονται.

Κι ερχόμαστε τώρα στο ποσοστό επιλογής και προτίμησης του ανεβάσματος ελληνικού θεατρικού έργου και πιο συγκεκριμένα του σύγχρονου ελληνικού θεατρικού έργου, από τους έλληνες σκηνοθέτες, θιασάρχες και παραγωγούς. Το ποσοστό επιλογής θα επηρεαζόταν, αν όσοι ανέφερα, διάβαζαν νέα ελληνικά θεατρικά έργα, πράγμα που δεν συμβαίνει. Οι επιχειρηματίες βασίζονται στην πρόταση του σκηνοθέτη που το όνομά του παίζει στο κόψιμο εισιτηρίων. Οσο για τις κρατικές και επιχορηγούμενες σκηνές, διαβάζοντας τα προγράμματά τους, εύκολα φαίνεται η δυσκολία της υποστήριξης του σύγχρονου ελληνικού θεατρικού έργου. Κι αν δίνονται κάποιες ευκαιρίες, είναι σε μικρές σκηνές, για μικρά χρονικά διαστήματα, οπότε έργα και παραστάσεις δεν γίνονται ποτέ προϋποθέσεις για συνέχεια και διαδρομή των δημιουργών τους.

Στα εμπόδια που βρίσκει το σύγχρονο ελληνικό έργο πρέπει να προστεθούν: ο φόβος σκηνοθετών και ηθοποιών να αναμετρηθούν με ελληνικούς χαρακτήρες. Η άρνηση του κοινού να παρακολουθήσει θέματα της ελληνικής πραγματικότητας, εκτός κι αν η προσέγγισή τους είναι μέσω κωμωδίας και κυρίως φάρσας. Το σνομπάρισμα του ελληνικού έργου από τις νεότερες γενιές σκηνοθετών. Η υποτίμηση του ελληνικού έργου από τους κριτικούς. Οι κριτικοί που καθορίζουν σήμερα την αγορά και οι νεότεροι σκηνοθέτες – με εξαιρέσεις φυσικά – μοιάζει να αγνοούν τον τόπο όπου γεννήθηκαν ή να έχουν ιερή υποχρέωση να συμμετέχουν στην αποσιώπηση κάθε αλήθειας που αφορά την ελληνική πραγματικότητα.

Το ελληνικό θεατρικό έργο, ουσιαστική υποστήριξη βρήκε μόνο από τον Κάρολο Κουν και τον Θανάση Παπαγεωργίου. Κάθε φορά που γινόταν μια δική τους θεατρική επιτυχία, για μικρό διάστημα εύρισκε μιμητές στη θεατρική «πιάτσα».

Ανέκαθεν η κωμωδία και κυρίως η φαρσοκωμωδία – καθόλου ευκαταφρόνητα είδη θεατρικής γραφής – είχαν περισσότερες ευκαιρίες, αλλά συχνά σε παραστάσεις που έχαναν το μέτρο, προς εύκολη τέρψη του κοινού και γεμάτα ταμεία. Τα γεμάτα ταμεία παίζουν πολύ μεγάλο ρόλο στην εξέλιξη του θεατρικού συγγραφέα. Γιατί και στην καλλιτεχνική πραγματικότητα οι πόρτες είναι ανοιχτές όταν «τα φέρνεις». Κι αν ακούγεται σκληρή αυτή η φράση, είναι η αλήθεια της εποχής μας.

g

Μιμή Ντενίση

ηθοποιός, συγγραφέας

Το ελληνικό έργο μιλάει σ’ εμάς περισσότερο – δημιουργούς και κοινό

Το ελληνικό έργο χτυπάει κατευθείαν στην καρδιά. Είτε έχει γέλιο είτε έχει συγκίνηση ή ακόμα και θέμα ιστορικό, τρυπώνει κατευθείαν στην ψυχή, στο συναίσθημα πριν να προλάβει να μπει η λογική ή η κριτική σκέψη. Δεν είναι τυχαίο που όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς μας, από τον Καζαντζάκη και τον Παπαδιαμάντη μέχρι τον Καμπανέλλη και την Αναγνωστάκη, παίζονται και ξαναπαίζονται με την ίδια επιτυχία. Συνήθως οι θεατρικοί συγγραφείς αφού ζήσουν πολύ καιρό με τους ήρωες που έκαναν την πένα τους να τρέξει επάνω στο χαρτί, τους αποχωρίζονται στην πρεμιέρα. Εγώ έχω την τύχη, αφού πρώτα έγινα ηθοποιός και μετά άρχισα να μεταφράζω και να γράφω, να βιώνω το αποτέλεσμα και τον αντίκτυπο του έργου μου. Εχω παίξει σπουδαία διεθνή έργα: «Amadeus», «Επικίνδυνες σχέσεις», «Οργισμένα νιάτα», «Αννα Καρένινα». «Οσμπορν», «Σάφερ», «Τολστόι» και πόσους άλλους. Ολα αυτά τα σημαντικά έργα είχαν επιτυχία. Την τεράστια όμως επιτυχία την έζησα και τη ζω με τα ελληνικά θέματα. Ιστορικά και τα πέντε έργα που έχω γράψει, αφού η ιστορία είναι πάντα η μεγάλη μου αγάπη. «Θεοδώρα, η αγία των φτωχών», «Εγώ η Λασκαρίνα», «Η Πηνελόπη Δέλτα συναντάει τον Μάγκα», «Σμύρνη μου Αγαπημένη», «Κι από Σμύρνη… Σαλονίκη». Ιδιαίτερα τα δύο τελευταία έγιναν από τις μεγαλύτερες επιτυχίες του ελληνικού θεάτρου, πράγμα που καθόλου δεν φανταζόμουνα όταν τα έγραφα, λόγω της επικινδυνότητας του θέματος.

Ο έλληνας γενικά δεν διαβάζει. Δεν προσπαθούν τα σχολεία μας να το κάνουν αγαπημένη συνήθεια το διάβασμα. Παρ’ όλ’ αυτά ο Ελληνας είναι έξυπνος, φιλοπερίεργος και θέλει να μάθει για τη χώρα του. Θέλει να νιώσει περήφανος, αλλά να ξέρει και την αλήθεια για να μπορεί να έχει άποψη. Παίζω πολλά χρόνια στα μεγαλύτερα θέατρα, ειδικά την τελευταία δεκαετία και δεν έχω ζήσει μια μέρα που να μην είναι γεμάτο το θέατρο. Οχι για μένα. Αυτή είναι μια εύκολη εξήγηση λόγω δημοτικότητας. Λόγω των έργων, των θεμάτων. Και κυρίως λόγω της προσέγγισης των θεμάτων. Η εποχή δεν σηκώνει ωραιοποίηση και χρυσόσκονη. Ονειρο ναι, ελπίδα ναι, αλλά και αντικειμενικότητα.

Η συγκίνηση του κοινού στις σκηνές της καταστροφής της Σμύρνης δεν ήταν θεατρική, ήταν βιωματική. Δεν κλαίει με λυγμούς ο θεατής όσο καλή και να είναι η παράσταση, αν δεν αγγίξει το έργο το βάθος του είναι του. Πιστεύω πως αυτό συμβαίνει σε κάθε χώρα με τα αντίστοιχα έργα. Μπορεί να θαυμάσεις μια παράσταση Σαίξπηρ, αλλά είναι μακριά από τη δικιά μας ψυχοσύνθεση ο Αμλετ ή ο Μακμπέθ. Τα μεγάλα τραγικά έργα μας αλλά και οι κωμωδίες, όταν ανεβαίνουν από τους περισσότερους ξένους, εμπνευσμένους σκηνοθέτες γίνονται ρεαλιστικά ή νατουραλιστικά ή ακόμα και σουρεαλιστικά. Φυσικά το ίδιο και εμείς. Οταν παίρνουμε ένα ρωσικό έργο ψάχνουμε να βρούμε τη βαριά ρωσική ψυχή. Γι’ αυτό και ο Τσέχοφ σπάνια έχει ανεβεί καλά κατά τη γνώμη μου. Δεν είναι δραματικά τα έργα του Τσέχοφ, είναι η κωμωδία της ζωής. Που κάτω από την πιο δραματική σκηνή παραμονεύει το γελοίο και το παράλογο.

Ετσι και το ελληνικό έργο μιλάει σ’ εμάς περισσότερο – δημιουργούς και κοινό. Οι καταστάσεις, οι χαρακτήρες, ενυπάρχουν στο DNA μας. Εχουμε ζήσει παρόμοια γεγονότα. Εχουμε γνωρίσει παρόμοιους χαρακτήρες. Εχουμε ακούσει ιστορίες της μάνας και της γιαγιάς μας. Είμαστε εμείς.

Αυτό δεν σημαίνει πως δεν μ’ ενδιαφέρει και δεν θέλω ν’ ανεβάζω ξένο ρεπερτόριο. Απλώς πιστεύω στην αναγκαιότητα της εθνικής παραγωγής έργων. Είναι αληθινή ψυχαγωγία του κόσμου. Αγωγή της ψυχής του βάσει της χώρας του. Μαθαίνει, αισθάνεται, εκφράζεται μέσω του ελληνικού έργου και – γιατί όχι – ζει μια δεύτερη ζωή, όπως κι εμείς που έχουμε την ανάγκη να γράφουμε.

g

Θανάσης Παπαγεωργίου

ηθοποιός, σκηνοθέτης

Αυτοί οι αγώνες δεν κερδίζονται από τη μια στιγμή στην άλλη

Για ό,τι σκέφτομαι, ας ληφθεί υπ’ όψιν ότι γνωρίζω τις εξαιρέσεις. Απλώς αυτές, όπως πάντα, επιβεβαιώνουν τον κανόνα, γι’ αυτό και δεν με συγκινεί ο αριθμός των ελληνικών έργων που παίζονται, γιατί δεν βρίσκω ότι εκεί κρύβεται η επιτυχία του νεοελληνικού έργου. Το ότι κάποτε πριν από πενήντα χρόνια κατείχε μια αξιοδάκρυτη θέση στη συνείδηση επιχειρηματιών και καλλιτεχνών και σήμερα μπορούμε να καυχιόμαστε ότι παίζονται δεκάδες έργα κάθε χρόνο και αυτό είναι η νίκη του, είναι ισοδύναμο με το ότι η πληθώρα των θεατρικών σκηνών και σχημάτων αποδεικνύει το «υψηλό» επίπεδο του ελληνικού θεάτρου και των λειτουργών του. Οταν στην εικοσαετία ’60 – ’80 αποφασίζαμε ότι είναι ιερός σκοπός η επαλήθευση της Κουνικής ρήσης πως «ελληνικό θέατρο δεν νοείται χωρίς ελληνικό έργο» με κανένα τρόπο δεν εννοούσαμε ότι όσο περισσότερα ελληνικά έργα παίζονται τόσο κερδίζουμε τον αγώνα της καθιέρωσής του και το βγάζουμε από την ανυποληψία που είχε πέσει. Αλλωστε ελληνικά έργα παίζονταν και τότε, αλλά τι είδους έργα; Αρα ο στόχος ήταν να αλλάξει ρότα, να ασχοληθεί με τον έλληνα, την καθημερινότητά του και τον προβληματισμό του, να αποκτηθεί ελληνική συνείδηση. Πράγματι βρεθήκανε αρκετοί νέοι συγγραφείς που πορεύτηκαν προς τα κει και προσπάθησαν να αγγίξουν με σεβασμό και ειλικρίνεια το θέμα. Βρέθηκαν και πρόθυμοι θίασοι κι έτσι κάτι ουσιώδες άρχισε να παίρνει σχήμα και χρώμα και, κυρίως, να έχει μεγάλη ανταπόκριση από το Κοινό. Αλλά επειδή αυτοί οι αγώνες δεν κερδίζονται από τη μια στιγμή στην άλλη, ούτε χωρίς την απαραίτητη αυταπάρνηση, φάνηκαν και τα πρώτα προβλήματα, γιατί ναι μεν χαρήκαμε με το μέλλον που διαγραφόταν, αλλά δεν διαμόρφωνε την τομή, όπως απαιτούσαν τα πράγματα, για να μας κάνει να πιστέψουμε ότι ο αγώνας κερδήθηκε. Φευ! Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο χρειαζόντουσαν οι συνεχιστές και τέτοιοι δεν φαινόντουσαν στον ορίζοντα. Κατ’ αρχάς επενέβη η τηλεόραση και «έκλεψε» τα μυαλά των συγγραφέων συμπαρασύροντας και ό,τι άξιο διέθετε το ελληνικό θέατρο σε επίπεδο συντελεστών. Αμέσως μετά ήρθε και η αναμενόμενη βλακώδης παρέμβαση του υπουργείου Πολιτισμού και των διαφόρων επιτροπών των επιχορηγήσεων και ανακοίνωσαν ότι βασικό κριτήριο της επιχορήγησης ενός σχήματος θα ήταν η παρουσίαση νεών ελληνικών έργων. Και έγινε αυτό που αναμενόταν: έσπευσαν όλοι να αναζητήσουν νέα θεατρικά έργα, όπου να ‘ναι, ό,τι να ‘ναι. Και επειδή οι μισοί Ελληνες είναι συγγραφείς και οι άλλοι μισοί ηθοποιοί, ό,τι έπεφτε στα χέρια των θιάσων παιζότανε συγκινώντας την «ευαίσθητη» επιτροπή των επιχορηγήσεων, αδιαφορώντας για τις φωνές μας πως ότι ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός και στην προκειμένη περίπτωση δεν έχουμε ανάγκη από πολλά έργα, αλλά από καλά έργα. Το τι σημαίνει όμως αυτό το «καλά» είναι πολύ συγκεχυμένο. Πιστέψανε ότι η εμπορική επιτυχία είναι άνθηση και αγνόησαν ότι αυτή μπορεί να στηρίζεται σε πολλούς άλλους, εντελώς διαφορετικούς παράγοντες, επιβλαβείς και αδιάφορους με το ζητούμενο. Αγνοήθηκαν, από τους ίδιους τους ημιμαθείς υπευθύνους ολόκληρες μελέτες που παράγγειλαν οι ίδιοι για να δείξουν το ενδιαφέρον τους (τα ράφια του υπουργείου είναι γεμάτα από τόμους με προτάσεις σοβαρών θεατρανθρώπων) και, με τις ευλογίες αναρμόδιων πολιτικών ηγετών και υπάκουων επιτροπών, η ανάγκη έγινε μόδα, μια μόδα που, όπως έγραφε ο Μάριος Ποντίκας το 1980, «επηρέασε το Κοινό, θόλωσε τη στάση του εκμεταλλεύτηκε την υγιή ανταπόκρισή του και καθοδήγησε τη γνώμη του». Και δυστυχώς το πολιτιστικό κομμάτι του τόπου μας δεν μπορεί να δουλέψει χωρίς μόδες, χωρίς επώνυμους καριερίστες πρωταγωνιστές, παραδομένους στις πονηρές πορείες που χαράζουν οργανωμένα οικονομικά συμφέροντα.

Δεν έχουμε ξεμείνει από νέα θεατρικά έργα, μερικά είναι μικρά αριστουργήματα, αλλά δεν νομίζω ότι το νεοελληνικό έργο απασχολεί επί της ουσίας τους ανθρώπους του θεάτρου. Και το πρόβλημα ξεκινάει βασικά από το ότι δεν έχει κατακτήσει μια σοβαρή θέση στη συνείδηση ολόκληρης της θεατρικής κοινότητας. Η κριτική, κατ’ αρχάς, ή αυτό το πράγμα τέλος πάντων που λέγεται σήμερα κριτική, το αντιμετωπίζει με συγκατάβαση και αρνείται να του φερθεί ισάξια με το σκουπιδαριό που εισάγεται από το εξωτερικό και που το θεωρεί προκαταβολικά σπουδαίο (η ασθένεια είναι παλιά και το αναφέρω με γνώση λόγου επειδή έχω υπάρξει θύμα αυτής της απαξίωσης), οι ίδιοι οι συγγραφείς διαφωνούν με τους σκηνοθέτες τους (!), κατηγορούν τις παραστάσεις των έργων τους επειδή όλοι όσοι σκηνοθετούμε στην Ελλάδα είμαστε κατά τη γνώμη τους αμόρφωτοι και αδαείς (προφανώς από ανάγκη και με πολύ βαριά καρδιά μας έδωσαν τα έργα τους – και σ’ αυτό έχω προσωπικά πολύ πικρή πείρα – αλλά μη νομίσετε ότι ήταν και πολύ ευχαριστημένοι από τις παραστάσεις που έκανε ο Κουν…) και τέλος πάντων, αν όλα αυτά δεν πείθουν για την κατάντια μας και κινδυνέψω να αποκληθώ, ως συνήθως, «θυμωμένος», μπείτε στον κόπο να ρωτήσετε έναν απόφοιτο της θεατρολογίας ποια είναι η θέση του ελληνικού θεατρικού έργου στις τριετείς σπουδές του. Ρωτήστε τον, αυτόν, τον φοιτητή της θεατρολογίας των ελληνικών πανεπιστημίων, πόσων και ποιων νεοελλήνων συγγραφέων τα έργα έχουν αναλύσει μέσα στην τριετία των σπουδών του. Και ακόμη, φέρτε τον σε πιο δύσκολη θέση και ζητήστε του να σας αναφέρει μερικά ονόματα νεοελλήνων θεατρικών συγγραφέων. Και τότε θα πάρετε την απάντηση για το ποια είναι η θέση του νεοελληνικού θεατρικού έργου στο σημερινό ελληνικό θέατρο.